Әнхуйда сахта мусулманчә мәхсулатларни чәклигән туңганларниң тутқун қилиниши муназирә қозғиди

Мухбиримиз меһрибан
2015-10-22
Share
ma-xeyyun-305.jpg Америка марйланд штати фростбург штат университетниң профессори, хитайдики мусулманлар вә уйғур мәсилилириниң туңган тәтқиқатчиси ма хәйюн әпәнди.
Ма хәййүн өзи тәминлигән

22-Өктәбир чаршәнбә күни иҗтимаий таратқуларда тарқалған әнхуй өлкисиниң лиңчүән наһийисидә сетиливатқан сахта мусулманчә мәхсулатларни чәкләш һәрикитигә башламчилиқ қилған наһийилик ислам җәмийитиниң башлиқи қатарлиқ 21 нәпәр туңган “қара җәмийәт” түсини алған “диний ашқунлуқ” билән әйиблинип тутқун қилинғанлиқи һәққидики хәвәр тарқилип, хитайдики туңган тордашлири арисида муназирә қозғиди.

Америкидики хитай сиясий вәзийәт анализчилиридин махәййүн әпәнди бу һәқтә тохтилип, “йеқиндин буян хитайниң гәнсу, чиңхәй, ниңша қатарлиқ туңганлар олтурақлашқан районлиридиму туңган мусулманлириниң һәр хил баһаниларда тутқун қилиниш әһвалиниң көпәйгән” ликини , “бу хитай һөкүмитиниң уйғур мусулманлириға қаратқан диний бастурушини барғанчә кеңәйтип, хитай һөкүмитигә наразилиқини билдүргән мусулманларни ‛диний ашқунлуқ‚, ‛диний радикаллиқ‚ қатарлиқ қалпақларни кийдүрүп бастурушни күчәйткән вәзийәт шәкилләндүргәнлики” ни билдүрди. Диққитиңлар программиниң тәпсилатида болсун.

Хитайда омумлашқан вичат қатарлиқ иҗтимаий алақә устилирида 22-өктәбир тарқалған “әнхуй лиңчүән наһийиси ислам диний җәмийитиниң башлиқи вә туңган мәсчитлириниң ахунлиридин 21 киши қара җәмийәт қуруп авамни қаймуқтурди дегән җинайәт билән тутқун қилинди” сәрләвһилик хәвәрләр тарқалди.

Америка марилән штати форсбург университетниң профессори, шинҗаң вәзийити вә хитай мусулманлири тәтқиқатчиси ма хәййүн әпәнди зияритимизни қобул қилип, вичат торида тарқалған әнхуйда тутқун қилинған 21 нәпәр туңган мусулман һәққидики хәвәр вә бу һәқтики муназириләргә диққәт қиливатқанлиқини билдүрди.

Ма хәййүн: шундақ мән әнхуй лиңчүән наһийилик һөкүмәт тәрипидин “қара җәмийәт түсини алған гуруһ тәшкилләп, авамни қаймуқтурди” дегән җинайәт артилип тутқун қилинған 21 нәпәр туңган мусулман һәққидики хәвәргә вә бу һәқтики наразилиқ инкаслириға диққәт қилип келиватимән. Учурлардин мәлум болушичә, тутқун қилинған бу туңган мусулманлири лиңчүән наһийилик ислам диний җәмийитиниң башлиқи или мейи, наһийилик ислам җәмийитиниң муавин башлиқи, наһийидики мәсчитләрни башқурушқа мәсул бай соңкүән, лиңчүән наһийилик чеңгүән мәсчитиниң илгирики имами хоң шинфу вә наһийилик ислам җәмийитиниң әзалирини вә бир түркүм диний затларни өз ичигә алған 21 киши болуп, бу кишиләр наһийидики бир қисим хитай тиҗарәтчилири тәрипидин сетиливатқан сахта мусулманчә йемәкликләр мәсилиси вә хитай тиҗарәтчилириниң мусулманларниң нәзиридә муқәддәс дәп қаралған “дуа”, “тумар”,“тәсви” қатарлиқларни чошқа гөши вә чошқа мейи билән пишурулған татлиқ-түрүмләр билән бир җайға қоюп сетиш әһвалини чәкләш һәрикитидә башламчилиқ қилғини үчүн тутқун қилинған. Билишимчә наһийилик һөкүмәт уларға “қара җәмийәт түсини алған гуруһ тәшкилләп, җәмийәттә қалаймиқанчилиқ чиқарған, муқимлиқини бузған; һөкүмәтниң мусулманчә йемәкликләр түзүми вә диний ишларни башқуруш түзүмигә бузғунчилиқ қилған, миллий кәмситиш хаһишини ашкара ипадилигән” дегән җинайәтләр артилип, улар үстидин 26-өктәбир күни наһийилик һөкүмәттә сот ечишни қарар қилғандин кейин түнүгүндин буян хитайдики иҗтимаий алақә торлирида наразилиқ инкаслири көпийиватиду.

Ма хәййүн әпәнди йәнә иҗтимаий алақә торлиридики наразилиқ инкаслири һәққидә тохтилип, “сахта мусулманчә йемәкликләрни чәкләш һәрикити әсли хитайниң диний ишлар вә миллий ишлар қанунида ениқ оттуриға қоюлған ‛аз санлиқ милләтләрниң миллий өрүп адити вә диний етиқадини қоғдаш‚ маддисиға уйғун һәрикәт. Әмма һазир лиңчүән һөкүмәт даирилириниң ‛сахта мусулманчә йемәклик‚ сатқан хитай тиҗарәтчилирини җазалап, наһийидики туңган мусулманлириниң наразилиқини бесишниң әксичә, өзиниң диний етиқадини қоғдиған вә тәдбир қолланған туңган мусулманлирини тутқун қилип, уларни җазалиши әлвәттә туңганларниң наразилиқини күчәйтип, тордики наразилиқ инкаслириға сәвәб болған” деди.

Ма хәййүн әпәнди йәнә нөвәттә чәтәлләрдики хитай вәзийәт көзәткүчилири вә бир қисим тәтқиқатчилар арисида “хитайда мусулманларға қаритилған сиясәттә туңган қатарлиқ мусулманларға қаритилған диний сиясәт нисбәтән кәң, туңганлар уйғурлардәк диний етиқад җәһәттики қаттиқ чәклимә вә бастурушқа учримайду” дегән қарашларға қошулмайдиғанлиқини билдүрүп, “гоминдаң һөкүмранлиқ қилған минго дәвридила туңганларниң диний етиқади бастурулған вәқәләр һәққидики баянлар бар иди. Коммунист һакимийәт тарихидиму әлвәттә туңган мусулманлириниң диний етиқади бастурулғанлиқиға аит пакитлар көп учрайду. Болупму, бултурдин буян туңган мусулманлириға қаритилған диний етиқад чәклимилири вә бастуруш вәқәлири көпәймәктә ” деди.

У өткән һәптә гәнсу өлкисиниң ләнҗу шәһиридики бир туңган имамниң уйғур аптоном райониниң ақсу шәһиридин әвәтилгән дөләт аманлиқини қоғдаш сақчилири тәрипидин тутқун қилиниш вәқәсиниму нәқил елип, хәлқарада қаттиқ әйипләшкә учраватқан уйғур мусулманлириға қаритилған диний бастурушиниң нөвәттә туңганлар олтурақлашқан башқа өлкиләргә кеңийип, хитай һөкүмитигә наразилиқини билдүргән туңганларғиму “диний ашқунлуқ”, “диний радикаллиқ” қатарлиқ қалпақлар кийдүрүлүп тутқун қилиниш әһвалиниң күчәйгәнликини билдүрди.

Профессор ма хәййүн йәнә мундақ деди: өткән һәптә гәнсуниң ләнҗу шәһири шингүән мәсчитиниң маҗүн исимлик имаминиң ақсу шәһиридин кәлгән дөләт аманлиқини қоғдаш сақчилири тәрипидин тутуп кетилгәнлик хәвири тарқалди. Игилишимчә ләнҗу шәһиридики туңганлар һазирғичә имам маҗүнниң немә сәвәбтин тутқун қилинғанлиқини билмәйдикән. Хитайниң һөкүмәт таратқулириму униң тутулуш сәвәби һәққидә хәвәр бәрмиди. Техи бу йил рамзан мәзгилидә хитайниң һөкүмәт таратқусидин шинхуа агентлиқида имам маҗүн һәққидә мәхсус хәвәр берилип, униң яхши пәзиләтлири алаһидә махталған иди. Мана һазир ақсудики сақчилар өлкә атлап ләнҗу шәһиригә келип уни тутқун қилип ақсуға елип кетипту. Бу вәқә есимгә мәшһур уйғур өктичи зиялийси илһам тохтиниң бейҗиңдики өйидин үрүмчидики дөләт аманлиқини қоғдаш сақчилири тәрипидин тутқун қилиниш вәқәсини әсләтти. Йеқиндин буян туңганлардин болған диний затларниң тутқун қилиниш вәқәлири барғанчә көпийиватиду. Илгири хәлқара җәмийәтниң анчә диққитини тартмиған туңган мусулманлириниң диний бастурушқа учраш әһвалиға даир хәвәрләр йеқиндин буян иҗтимаий алақә торлирида көпийиватиду. Мән бу әһвалларни хитай һөкүмитиниң йиллардин буян уйғур аптоном районида изчил елип бериватқан ‛диний ашқунлуқ, диний радикаллиққа зәрбә бериш‚ намидики диний етиқадни баштуруш һәрикитини хитайдики мусулманлар олтурақлашқан районларға кеңәйтиватқанлиқи илгирики чағлардин күчәйткәнликилиниң ипадиси дәп қараймән”.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт