Analizchilar: nur bekrining sözi diniy erkinlikke qilin'ghan hujum

Nur bekri bilen wang lechwan pichirlashmaqta. 2009-Yili 6-mart, béyjing.

Uyghur aptonom rayonining re'isi nur bekri düshenbe küni maqale élan qilip, Uyghur élidiki atalmish diniy radikalliqni zeherlik ösmige oxshatqan we uni üzül-késil qomurup tashlashni tekitligen. Biraq analizchilar, buning mesilini téximu murekkepleshtürüp, toqunushni kücheytidighanliqini agahlandurdi.

Melum bolushiche, xitay hökümiti “‏1-Mart ‏künming weqesi” din kéyin, diniy radikalliqqa zerbe bérishni kücheytishke bashlighan we “Künming weqesi” ni öz ichige alghan barliq qarshiliq heriketlirige diniy radikalliq türtke bolghanliqini ilgiri sürgen.

Nur bekri düshenbe küni “Shinjang géziti” de élan qilghan maqaliside, diniy radikalliq Uyghur aptonom rayonining muqimliqigha tehdit séliwatqan asasliq amil ikenlikini tekitlep, uni üzül-késil basturulidighanliqini bildürgen. Bu, nur bekrining “5‏- Weqesi” din buyan qilghan diniy erkinlik, muqimliqqa alaqidar mesililerdiki eng qattiq sözi bolup hésablinidu.

Analizchilarning qarishiche, nur bekri maqalida algha sürgen pikir xitay da'irilirining Uyghurlar élip barghan her xil qarshiliq heriketlirini uning milliy siyasiti emes, belki Uyghurlarning diniy étiqadi keltürüp chiqiriwatidu, dep qaraydighanliqini körsitidu.

Nur bekrining qarishiche, nöwette, zorawanliq térrorluq herikiti shinjangning muqimliqigha tehdit séliwatqan ré'al xewp. Lékin, diniy radikalliq idiyisi 3 xil küchler tayinidighan tupraq. U zorawan térrorluq herikitining idiyiwi hujum qozghaydighan we eza tereqqiy qilduridighan asasliq qorali bolup, shinjangning ijtima'iy muqimliqigha éghir tesir yetküzidighan “Yaman süpetlik ösme” bolup qalghan.

Nur bekrining maqalisi derhal chet'el axbarati we közetküchilirining diqqitini qozghidi. Amérikida turushluq xitay weziyet analizchisi chén pokong ependining qarishiche, Uyghur élidiki zorawanliq weqelirining asasliq sewebi diniy radikalliq emes, belki junggo hökümitining qattiq qol siyasiti. Diniy radikalliq bir xil inkas, uning zorawanliq yoligha méngishini bu siyaset keltürüp chiqarghan.

Chén pokong: emeliyette, shinjangda yüz bergen bunchilik köp zorawanliq weqelirining sewebi junggo hökümitining könglige ayan. Bu weqelerning heqiqiy sewebi hergiz diniy radikalliq emes. Belki, junggo kompartiyisining yuqiri bésimliq siyasiti. Chünki, biz hemmimiz bilimiz, shinjangdiki Uyghurlarni bashqilargha sélishturghanda dunyadiki eng mötidil musulmanlar déyishke bolidu. Ular özige xas turmush yolida yashap kéliwatqan xelq. Ular bilen alaqe qilish asan. Ular hergiz radikal xelq emes. Ular yene ottura sherq we bashqa rayonlardiki musulmanlardin perqliq. Shinjang yéqinqi nechche on yillardin buyan izchil tinch rayon bolup kelgen. Biraq, bir qanche yil bolup qaldi zorawanliq weqeliri köp yüz bériwatidu. Shinjang némishqa zorawanliq weqeliri köp yüz béridighan rayon'gha aylinip qaldi? bu da'irilerning siyasiti bilen munasiwetlik. Da'irilerning qattiq qol siyasiti Uyghurlarning qarshiliq körsitishidiki asasliq seweb.

Amérikida turushluq bashqa bir xitay weziyet analizchisi jang wéygo ependining qarishiche, junggo yaki Uyghur élide diniy radikalliq mewjut emes. Bu, xitay hökümitining özidiki jawabkarliqni bashqilargha artip qoyghanliq.

U mundaq dédi: aldi bilen men, junggo yaki shinjangda diniy radikalliq mewjut, dep qarimaymen. Bolupmu, junggodek chong xenzuchiliq hökümranliqidiki étiqadsiz chong döletning bashqa milletlerning diniy étiqadigha baha bérish salahiyiti yoq. U bashqa milletlerning diniy étiqadida mesile bar-yoqluqi heqqide sözlimesliki kérek. Biraq uning hazirqi herikiti özini héchqandaq mesile yoqtek körsitip, özi jawabkar bolushqa tégishlik mes'uliyetni bashqilargha artip qoyushqa urun'ghanliq. “Künming weqesi” we shuninggha oxshash bir qatar toqunushlardin az sanliq milletler bilen xenzular otturisidiki ziddiyetning kölimi we shiddetlik derijisi barghanche küchiyiwatidu. Emeliyette, kompartiye hakimiyet sorawatqan 60 nechche yildin buyan, uning az sanliq milletler bilen bolghan munasiwiti dawamliq hazirqidek jiddiy bolup kelgen emes. Hazirqi bu jiddiylik uning muqimliq siyasiy keltürüp chiqarghan selbiy netije, xalas.

Lékin nur bekri “Shinjang géziti” diki maqaliside, yéqinqi yillardin buyan yüz bergen barliq “Térrorluq weqeliri” ning diniy radikalliqqa chétishliq ikenlikini körsitip, “3Xil küchler” ning diniy radikalliqni kozir qilip qolliniwatqanliqi, kishilerge“Jihad” chaqiriqi qilip, bu chaqiriqqa awaz qoshqanlargha “Jennet” ke kirish bilen ilham bériwatqanliqini ilgiri sürgen.

U maqaliside yenimu ilgirilep, radikal diniy küchlerni halal yémeklik, halal kiyim-kéchek, halal turmush buyumliri telep qilish bilen tenqid qilghan.

Nur bekrining qarishiche, diniy radikallar halal yémeklik telep qilipla qalmay ular yene, dora-dermek, girim buyumlirining we kiyim-kécheklerning halal bolushini telep qilip, hökümet teminligen öy we turmush buyumlirini halal emes, dep élan qilghan.

Xitay hökümiti ilgiri Uyghur aptonom rayonidiki bezi rayonlarda “Halal” markisi bésilghan tawarlarni sétishni cheklep, Uyghur kishilik hoquq teshkilatlirining qattiq tenqidige uchrighan idi.

Analizchilarning ilgiri sürüshiche, nur bekri diniy radikalliq bilen normal musulmandarchiliqni arilashturuwetken. Halal yémeklik, halal turmush buyumlirini telep qilish diniy radikalliq bilen munasiwetsiz bolup, bu musulmanlarning eqelliy diniy étiqad zörüriyiti.

Chén pokong ependi, xitay hökümitining neziride diniy radikalliq bilen normal diniy étiqad arisidiki perq intayin müjmel ikenlikini bildürdi.

U: junggodiki hoquqdarlarning özimu nimining diniy radikalliq nimining normal diniy pa'aliyet ikenlikini éniq perqlendürelmeydu. Ular bu uqumni arilashturuwetken. Ular adettiki normal diniy pa'aliyetlernimu radikalliq dewalidu. Shunga, ular adettiki Uyghur musulmanlirighimu radikal diniy küch, mu'amilisi qilidu. Mesilen, ular öymu öy kirip tekshürgende bireri namaz oquwatqan bolsa yaki qur'an öginiwatqan bolsa derhal hujum qilip, ularni neq meydanda bir terep qilidu. Hökümetning bu xil telwiliki Uyghurlarning qarshiliqini keltürüp chiqarghan. Uyghurlar buninggha qarshiliq qilsa, ular diniy radikalliq bilen eyibleydu. Shunga, ularning normal diniy étiqad we diniy radikalliq heqqidiki chüshenchisi müjmel bolghachqa, buninggha aqilane mu'amile qilalmaydu, dédi.

Lékin nur bekri maqaliside, hökümet emeldarlirini bolupmu, az sanliq millet hökümet emeldarlirini diniy radikalliqqa qarshi turushqa chaqirip, her qaysi millet xelqini normal diniy pa'aliyet bilen bilen radikal diniy heriketlerni perqlendürüshke chaqirghan.