Qazaqistan Uyghurliri ramzanda Uyghur élidiki qérindashlirigha qayghurmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018-05-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Almuta shehirining dostluq mehellisidiki meschitte otken ramizan pa'aliyitidin körünüsh. 2015-Yili, qazaqistan.
Almuta shehirining dostluq mehellisidiki meschitte otken ramizan pa'aliyitidin körünüsh. 2015-Yili, qazaqistan.
RFA/Oyghan

17-Mayda qazaqistandiki Uyghurlarmu pütkül dunya musulmanliri üchün muqeddes we xasiyetlik bolghan ramizan éyini kütüwélip, roza tutush oxshash muqeddes perzini ada qilishqa kirishti. Hazir qazaqistanning barliq sheher we yézilirida meschitler sélin'ghan bolup, elning bashqimu musulmanliri qatarida Uyghurlarmu özlirining diniy pa'aliyetlirini élip barmaqta.

Bu yilqi ramizan éyini qazaqistan Uyghurliri qandaq shara'itta, qandaq keypiyatta kütüwaldi?

Diniy zat, tursun hajim arziyéfning éytishiche, ottura asiya jumhuriyetliri, shu jümlidin qazaqistanda yashawatqan milliyonlighan musulmanlar qatarida Uyghurlarmu ramizan éyini chong hayajan ilikide qarshi éliwalghan iken. U bügünki künde her bir meschitte terewiler oqulup, ularda 400-500 kishilik iftarlar bériliwatqan hem kishiler shulargha qatnishish pursitige ige boluwatqan bolsimu, emma özlirining Uyghur élidiki hazirqi weziyettin, musulman qérindashlirining ehwalidin qattiq endishe qiliwatqanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Wetinimiz Uyghuristanda roza tutmaqtügür, 'essalamu'eleykum' dep bir-birige salimini bérelmeywatidu. Nahayiti éghir. Bolupmu biz bilidighan ghulja tewesidiki köp kishiler lagérlarda. U xitaylar bügünki künde bizning nomusighimizgha bek tekkidek ishlarni qiliwatidu. Axirqi waqitlarda tarixta bolmighan ishlarni körüwatimiz. Bu lagérlarni yépishning ornigha yene échiwatidu. Terbiyeleymiz, idiyesini özgertimiz dep élip kirip kétiwatidu. Ularning ölükimu, tirikimu yoq".

Tursun arziyéf ependi bügünki künde Uyghur élidiki musulmanlarning ramizanliq pa'aliyetlirining xitay da'iriliri teripidin tamamen men'i qilin'ghanliqining, ularning tartiwatqan azab-oqubetlirining pütkül qazaqistanliqlarning diqqet neziride boluwatqanliqini otturigha qoydi.

2005-Yili Uyghur élining ili wilayitidin köchüp chiqqan, hazir qazaqistanning almuta wilayitide yashawatqan qeyser her bir musulmanning öz erki bilen roza tutush hoquqining bar bolsimu, emma Uyghur élide yashawatqan musulmanlarning xitay da'irilirining bésimi astida her xil tosqunluqlargha, hetta bezide chékidin ashqan kemsitishlerge duch kéliwatqanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Biz bu yerde ramizan éyida yaxshi ömür sürüwatimiz. Sherqiy türkistandiki qérindashlirimizgha ene shundaq ömürni tileymiz. Sewebi musulman qérindashlar bir-birige shundaq tilek éytish kérek. Méning ata-anam, uruq-tughqanlirim Uyghurlar bilen yéqin arilashqan. Özümning bir tughqan hedemge bir Uyghur boway mundaq bir weqeni sözlep bergen iken. U kishining oghli türmide ölüp qélip, uni yerlesh üchün 70 ming yüen töligen. Bu qazaqistanning axchisida 2 milyon tengge etrapida iken. Mundaq pulgha ikki yil yaxshi hayat kechürüshke bolidu. Shu axchisini tölep, yerlep kéliwatqanda ishikining aldidiki pelempeydin sirilip kétip, 'bismilla', 'allah' dégen waqitta bir xitay tutuwélip, 'sen néme déding? séning xudaying allah emes, séning xudaying partiye. Sen allah déding' dep, u bowaynimu apirip qamighan iken. Ikki kündin kéyin u Uyghur bowaymu ölüp ketti. Hazir u yaqta din jehettin nahayiti qisiwatidu. Meschitlerni yüz pirsent dégüdek yapqan. "
Qeyser yérim yildin buyan özining uruq-tughqanliri, Uyghur, qazaq we bashqimu milletlerdin bolghan dost-buraderliri bilen alaqisining tamamen üzülgenlikini, yéqinda özining bir türküm tughqanliriningmu qamalghanliqini éytip, yene mundaq dédi: "Dadamningmu sadiqjan, qurwanjan dégen köp dostliri bolghan. Biz turghan 10-mehellidiki Uyghur qérindashlardin hazir birmu chong er kishi qalmaptu. Öylerde qalghanlar peqet kichik balilar we ayal kishiler. Néme üchün erkinlik bermeydu? bu heqte men pat-pat oylaymen. Hazir 'essalamu'eleykum' dep salam bérishnimu men'i qildi. Buningdin Uyghurlarmu, qazaqlarmu qiyniliwatidu. Emma eng éghir kün körüwatqanlar bu Uyghurlar. Biz, qazaq xelqi, eng bolmighanda warqirap bolsimu, bir ishlarni qiliwatimiz. Méning epsuslinidighan yérim, Uyghurlarning hökümiti bolmighanliqtin biz oxshash waqiralmaydu. Warqirap chiqqanning barliqining béshini késiwalidu, türmige qamawatidu. Bizning wetinimiz, élimiz bolghan bilen xitay biznimu hörmetlep turghini yoq. U özining prinsipi - fashizmni aldigha qoyghan".

Qeyser bir yil ilgiri Uyghur diyarigha bérip kelgenlikini eslep, mundaq dédi: "U yaqta qazaq bolsun, Uyghur bolsun, barliq musulmanlar ichide alahide hörmetke érishken nurqari dégen Uyghur kishi bilen körüshken idim. U kishinimu tutup kétiptu. Men uning bilen körüshkinimde, emdi köreleymenmu, köreylmeymenmu dep, u kishi bilen yighlap xoshlashqan idim. Emdiki méning arminim shu yaqtiki her bir millet öz erkinlikini, örp-adetlirini saqlap qalsa deymen. Qazaq bolsun, Uyghur bolsun, barliqini hazir türmilerge qamawatidu. 'néme üchün?' dep sorashqimu bolmaydu. Sorisang balagha qalisen".

Igilishimizche, qazaq, özbék, qirghiz, tajik, Uyghur, tatar we bashqimu musulman xelqler qedimiy dewrlerdin ijtima'iy, medeniy, diniy jehetlerde bir-biri bilen qoyuq ariliship kelgen idi. Sowét ittipaqi yimirilip, 1991-yili sowét ittipaqi terkibidiki ottura asiya jumhuriyetliri musteqilliqqa ige boldi. Mezkur memliketlerde yashawatqan milliyonlighan musulmanlar qatarida Uyghurlarmu özlirining milliy örp-adetlirini, diniy en'enilirini saqlap qélish mumkinchilikige ige boldi. Hazir Uyghurlar zich olturaqlashqan almuta shehiride we almuta wilayitining panfilof, Uyghur, emgekchiqazaq, talghir nahiyeliridiki barliq mehelle hem yézilarda meschitler mewjut. Ularning ichide, mesilen, Uyghur hamiylirining xirajitige sélin'ghan meschitlermu bar. Almuta shehirining sultanqorghan mehellisi, emgekchiqazaq nahiyesining qaraturuq yézisi, Uyghur nahiyesining chonja yézisi, panfilof nahiyesining yarkend shehiri we bashqimu yézilardiki meschitler shular jümlisidindur.

Almutada qazaqistan musulmanliri diniy bashqarmisi bilen birlikte Uyghur we rus tillirida chiqidighan "Éhsan" zhurnilining bash muherriri adiljan hapizofning éytishiche, qazaqistan Uyghurliri siyasiy tüzümning özgirishige qarap, her xil shara'itta öz dinigha étiqad qilghan, diniy en'enilirini rawajlandurup kelgen iken. U mundaq dédi: "Sowét dewride bek qiyinchiliqlar bolghan. Dinni epyün dep, pütkül dindar insanlarni yoq qilghan. U waqitlarda namaz öteydighan ademlernimu jazalap, keynidin jasuslarni salghan. Meschitlernimu yoq qildi. Bezilirini özlirining menpe'etide ishletti. U waqitlargha qarighanda hazirqi zamanning asman bilen yerdek perqi bar. Hazir diniy sahede her xil erkinchilikler bar. Biraq diniy éqimlargha kirip ketmeslik üchün bezi bir tosalghular, cheklimiler bar. Hazirqi künde u cheklimilerdin chiqip kétishmu shert emes. Mushu cheklimining, chemberning ichide qanchilik xizmet qilsaq, shuning özi biz üchün yéterlik".

Adiljan hapizof qazaqistan Uyghurlirining diniy weziyitidin tashqiri, öz kimlikini saqlap qélish üchünmu hazirqi künde mumkinchiliklerning bar ikenlikini, Uyghur tilidiki mekteplerning, gézit-zhurnallarning, tor betlirining, milliy tiyatirning we bashqilarning shuning bir yarqin ispati ikenlikini körsetti.

Ramizan éyi bashlan'ghandin buyan Uyghurlar zich olturaqlashqan jaylarda her küni dégüdek her xil kolléktipliq iptarlishish pa'aliyetliri uyushturulmaqta. Shularning biri 19-mayda almuta shehirining dostluq mehellisige orunlashqan meschittimu ötti. Mezkur pa'aliyet bir qatar saxawetlik insanlar teripidin uyushturulghan idi.

Toluq bet