Mutexessisler: Uyghur rayonida diniy tindinsiyening suslighanliqi gumanliq

Muxbirimiz erkin
2016-01-04
Share
kocha-charlash-qoralliq-saqchi-herbiy-qeshqer.jpg Kocha charlawatqan qoralliq eskerler. 2014-Yili 31-iyul, qeshqer.
AFP

Uyghur aptonom rayonluq partkom sékrétari jang chünshyen 2015-yili Uyghur rayonida "Diniy ashqunluq keypiyati körünerlik yumshighanliqi" ni 31-dékabir aptonom rayonluq siyasiy kéngeshning yéngi yilni kütüwélish chay ziyapitide sözligen nutqida tekitligen.

U, sözide, ötken bir yildin buyan rayonda "Esebilikni tügitish chongqur yolgha qoyulup, diniy ashqunluq keypiyati körünerlik suslashti" dégen.

Jang chünshyenning sözige bezi mutexessisler inkas qayturdi. Bezi mutexessislerning qarishiche, jang chünshyenning sözi Uyghur rayoni weziyitining nispiy körünüshini eks ettüridu. Emma u keng musulmanlirining ichki dunyasini ipadilimeydu.

Amérikida turushluq yipek yoli medeniyet tetqiqatchisi, xarward uniwérsitéti neshriyati teripidin neshr qilin'ghan "Shüenzang" namliq kitabning aptori doktor qahar barat, xitayning qattiq diniy kontrolluqida xelqning diniy étiqadining könglide téximu küchiyidighanliqini ilgiri sürdi.

Qahar barat: biz basturduq, suslashturduq, dégen bilen pakitqa qarash kérek. 2015-Yili her türlük diniy bayraqni kötürüp chiqqan ishlar az emes. Mushundaq bir yilni diniy radikalliqni basturghan eng yaxshi yil dése, bek tetür gep qilghan bolidu. Emma ularningki köz aldidiki körünüshte xelqning diniy küchini basturghan bolsa, u köz aldida basturulghandek qilidu.

Lékin 60-70 yilliq tarixni sélishturup kelse pakit undaq emes. Ularning suslashturduq, dégini nahiye -sheherlerde bir tutash buyruqlar bilen bésim qilip, meschitke barghuzmay, roza tutquzmay qilghini körünüshtiki ehwal. Lékin négizdin ularning islam dinigha bolghan qarshiliqi, bésimi mewjut tursa, buni xelq bilip turuwatqan tursa, ünchila köp eskerni ekélip qoysa xelq jim olturidu shu.

Amérika nyu york uniwérsitétining siyasiy penler proféssori shya ming, her qandaq diniy étiqad basturulsa u özini ipadilesh usulini özgertidighanliqini eskertip, xitay hökümiti weziyetni kontrol qilalishi mumkin, emma u kishilerning ichki dunyasidiki diniy tuyghuni kontrol qilalmaydu, dédi.

Shyang ming: eger biz junggo kompartiyesining 70 yilliq basturushigha qarisaq, her xil dinlargha étiqad qilidighan guruhlar azaymidi, belki köpeydi. Eger hökümet diniy guruhlarni kontrol qilimen dése, ular izchil özining étiqad pa'aliyitining sheklini özgertip, bu xil kontrolluqtin qéchip kelgen. Falun'gong buning bir misali. Ular burun a'ililerni birlik qilghan diniy guruh idi. Hazir ular torlashqan xelq'ara guruh.

Xitay barliq dindarlarni kontrol qilip urunup keldi. Bu elwette shinjangdiki musulmanlarni öz ichige alidu. Üchinchisi, sen zerbe bérishke urun'ghan u dinlar xelq'ara dinlar. Budda diniy, xristi'an diniy katolik, islam yaki falun'gong bularning hemmisi dunyawi dinlar.

Sen ulargha qandaq zerbe berseng ber, dunyaning her qaysi jaylirida ular özlirining diniy jama'etlirini qurup chiqidu. Shunga xitay hökümiti shinjangning weziyitini kontrol qilalisimu, emma bu xil kontrolluq sheklen we öz -özini aldighanliqtur,xalas.

Proféssor shya ming xitay da'irilirining Uyghur rayonining heqiqiy weziyitini yoshuruwatqanliqini eskertip, uning yéqinda fransiyelik zhurnalist ursula gawtyérni chégridin qoghlap chiqirishi buni körsitidu, dédi.

Xitay hökümiti 31‏-dékabir firansiyelik zhurnalist ursula gawtyérni chégridin qoghlap chiqarghan. Ursula gawtyér, 18-séntebir bay kömür kan weqesi heqqide maqale yézip, Uyghur rayonidiki zorawanliq weqelirini xitayning qattiq qol Uyghur siyasiti keltürüp chiqiriwatqanliqini ilgiri sürgen. Ursula xanimning maqalisi xitay da'irilirining qattiq ghezipini qozghighan idi.

Proféssor shya ming mundaq deydu: eger biz shinjang weziyitige qarisaq, ikki nuqtini köreleymiz. Biri, xitay hökümitining nöwette shinjang weziyiti yaxshilinishqa qarap mangdi, shinjangning siyasiy turmushi nahayiti muqim, dégen qarishi.

Lékin chet'elning nuqtisidin qarisaq, mesilen, firansiye muxbirining nuqti'ineziridin qarisaq, nahayiti égiz-pes ikenlikini bayqaymiz. Biz bu yerde soraydighan négizlik mesile shu, eger shinjang weziyiti sen dégendek undaq yaxshi bolsa, uni yoshurushning hajiti yoq.

Eger sen bir chet'ellik muxbirni shinjang weziyitige bolghan qarishi seweblik chégridin qoghlap chiqarghan bolsang, démek u heqiqiy ehwalini yoshuruwatidu, dégen gep. Démek, uning özi mesilining yiltizining qeyerde ikenlikini körsitip béridu. U hazir weziyetni perdazlap körsetsimu, emma men shuninggha ishinimenki u yerdiki mesile éghir. Lékin doktor qahar barat, xitay hökümitining Uyghurlargha héch bolmisa, tungganlargha bergenchilik diniy erkinlik bérishi kéreklikini eskertip, "Xelqning diniy zitigha tegkenlik bu eng éghir mesile" dédi.

Qahar barat: Uyghurlarning közi échilip ketti. Uyghurlar özgerdi. Tungganlar shundaq boluwatqan chéghida Uyghurlar özgiridu. Bu weziyetni bilishi kérek. Mesilen, tungganlarni dések ular balilirini pütünley ereb mekteplirige bériwatidu. Ningshyalarda meschitler hazir erebche boluwatidu. Din jehettin shundaq qaynap kétiwatidu. Buni undaq qilmanglar déyelmeysen. Méningche xitayning tungganlagha bolghan diniy siyasiti xéli ghelibilik siyaset.

Uyghurlargha tungganlarchilik qilghan bolsa, tinch yürüwéretti. Hazirqi ish ulargha qanchilik saqal chiqqini, hijap kiygini emes, uning bilen karimiz yoq. Emma xelqning diniy zitigha tegkenlik bu eng éghir mesile.

Qahar barat xitayning Uyghurlargha qaratqan milliy siyasiti éghir turaqsizliq barliqini eskerti. Uning qarishiche, Uyghur rayonidiki barliq muqimsizliq xitayning burunqi milliy siyasitidin waz kéchishi bilen bashlan'ghan.

Qahar barat: bular hazir özliri néme ish qilishni özliri uqmaywatidu. Bir turup xuyxahliq qilip baqidu. Boldi, biz dininglargha yol qoyduq, dep yumshap qalarmiki, dep. Uni qilay dések yene bu xeqning dilidiki dinyi némisi bash kötürüp, partlap kétip barghan.

Uni bastursa yene mundaq boluwatqan. Ishqilip Uyghurlargha bolghan siyasiti xitayning öz ichidin élip éytsaq, birinchisi Uyghurlargha bolghan milliy siyasettin özliri yüz örüdi. Maw zédong, judé tiklep bergen milliy siyasetke xa'inliq qildi. Chü tamadé, dep tashliwetti. Hemme ish ashu yerdin bashlandi.

Jang chünshyenning qeyt qilishiche, 2015-yili "Aktip hujum qilish, zerbe bérish bilen mudapi'eni birleshtürüsh, zorawan térrorchilargha qattiq zerbe bérip, yuqiri bésimliq weziyetni izchil saqlash, her xil tedbirlerni chongqur emeliyleshtürüsh, jem'iyet bashqurush, muqimliqni qoghdash iqtidarini dawamliq yuqiri kötürüsh netijiside omumiy ijtima'iy weziyet dawamliq muqimliqni saqlighan."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet