Pakistan xitayning Uyghur rayonida roza tutushni chekligenlikini tekshürüshke bir diniy tekshürüsh ömiki ewetti

Muxbirimiz erkin
2016-06-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay da'irilirining Uyghurlargha qaratqan türlük bésimi we diniy étiqad cheklimiliri Uyghurlarni chüshkünleshtürmekte. 2009-Yili 17-iyul, ürümchi.
Xitay da'irilirining Uyghurlargha qaratqan türlük bésimi we diniy étiqad cheklimiliri Uyghurlarni chüshkünleshtürmekte. 2009-Yili 17-iyul, ürümchi.
AFP

Yuqiri derijilik pakistan diniy wekiller ömikining Uyghur rayonida tekshürüsh élip bérish pa'aliyitini pakistan diniy ishlar ministirliqi teshkilligen. Emma pakistanning diniy ömek teshkillep, Uyghur rayonida musulmanlarning roza tutushi cheklen'gen yaki cheklenmigenlikini tekshürüsh teklipini xitay hökümiti bergen.

Diniy tekshürüsh ömiki seyshenbe küni yolgha chiqqan bolup, ümek pakistan diniy ishlar ministirliqining islami tetqiqat ishlar bash diréktori nurul islam shah, pakistandiki eng chong jame- padishah faysal meschitining bash xatipi ziya ur raxmanni öz ichige alghan nopuzluq shexslerdin teshkil tapqan.

"Express tribune" namliq pakistan gézitining xewer qilishiche, tekshürüsh ömiki Uyghur rayonida 4 kün turup, xitayning ramizanda roza tutushni chekligen- cheklimigenlikini, buning "Heqiqiy ehwali" ni éniqlaydiken.

Xitayning chet'el diniy tekshürüsh ömikini Uyghur rayonida diniy erkinlikni tekshürüshke teklip qilishi ilgiri körülüp baqmighan hadise bolsimu, emma bu d u q we pakistandiki bezi Uyghur pa'aliyetchilirini heyran qaldurmidi.

Pakistandiki "Ömer Uyghur wexpisi" ning mes'uli, Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchisi ömer xan ependi, pakistan diniy tekshürüsh ömikining qandaq xulase chiqiridighanliqi "Bizge melum" dédi.
Uning qarishiche, tekshürüsh ömiki hergiz xitayning iradisige muxalip xulase chiqarmaydiken.

Ömer xan : "Pakistanning hökümiti békarchi hökümet. Bir yardimi yoq bizge, bolmaydu. Némishqa? chünki u, xitay néme dése shuni qilidu. Biz pakistan yaxshi ish qilidu, biz Uyghurlargha yaxshi ish qilidu, dep ümid qilmaymiz. Biz ishenmeymiz mawu din ministirigha, u yalghan gep qilidu. Xitay néme dése, pakistan ministiri shuni qilidu. Özining aghzida bir gep qilalmaydu. Biz bilimiz xitay néme gep qilsa, mawu mollamlar shuni qilidu. Mawu pakistan, din bolsun, siyaset bolsun, xitay néme dése biz )pakistan( shuni qilimiz, gep shu." dédi.

Ömer xan yene, özlirining Uyghur rayonidiki diniy cheklimilerni shikayet qilip, pakistandiki islami jama'etler we hökümetning diniy ishlar ministirliqi bilen körüshkenlikini, emma héchkim gépige qulaq salmighanliqini bildürdi.

Ömerxan: "Xitay hazir pakistan'gha biz yéqin dost, dep, pul bériwatidu, yardem qiliwatidu. Pakistan we ministirliqigha pul lazim hazir, pul bersila xosh bolidu. Biz jiq yol mangduq. Bu mawu emes, biz pakistandiki chong-chong mollilargha bérip gep qilduq. Mo'illa chod roman dégen ministirgha bérip, bizning wetende mundaq zulum boluwatidu, désem, yaq, gep qilalmaymiz, dep jawab berdi bular bizge" dep tekitlidi.

B d t ning kishilik hoquq kéngishi we bezi xelq'ara teshkilatlar ilgiri Uyghur rayonidiki zorawanliq weqelirini yaki kishilik hoquq depsendichiliklirini tekshürüshke yol qoyushni telep qilip, xitay hökümitige köp qétim iltimas sun'ghan. Emma xitay hökümiti bu iltimaslargha jawab bermigen.

D u q, xitayning pakistanni Uyghur rayonida tekshürüsh élip bérishqa teklip qilishi "Yaxshi hadise" dep körsitip, emma pakistan hökümitining xitayning Uyghurlarni basturush herikitini izchil qollap kéliwatqanliqi "Epsuslinarliq bir ré'alliq" dédi.

D u q ijra'iye komitétining mudiri dolqun eysa mundaq deydu: "Pakistan gerche musulman bir memliket. Islam hemkarliq teshkilatining qurghuchiliridin biri. Biz Uyghurlarmu musulman hem qoshna. Bizning tarixta nahayiti köp élip-bérishimiz bolghan. Eslide pakistan xelqi Uyghur xelqini yaxshi chüshinidighan we hésdashliq qilidighan, yaxshi bir qoshna bolushi kérek idi.

Emma kéyinki waqitlarda, pakistanning xitay menpe'eti üchün Uyghur menpe'etini qurban qilidighan, tamamen xitayning sh t diki basturushigha nisbeten qollash pozitsiyisini bildürüp kéliwatqanliqi bu bir ré'alliq. B d t yighinlirida we bashqa xelq'ara pa'aliyetlerde buninggha shahit boluwatimiz."

Dolqun eysa, bu ehwalda "Pakistan tekshürüsh ömikining qanchilik terepsiz ikenlikige zor so'al ishariti qoyuldi" dep körsetti. Uning ilgiri sürüshiche, xitay hökümiti özining Uyghur rayonidiki diniy basturushini aqlash üchün pakistanni qollan'ghan.

Dolqun eysa mundaq dédi: "Xitay hökümiti bularning éghizidin dunyagha way, bu yerde diniy erkinlik barken, xitay hökümiti diniy bésim qilmaywétiptu, déyish arqiliq özining u yerde élip bériwatqan diniy zulumini aqlimaqchi.
Chünki, (dunya) xitayning gépige ishenmeydu. Pakistan mundaq deptu, dep bashqa bir döletning xuddi terepsiz wekillirining awazi arqiliq buni élan qilsa, dunyada téximu ishenchlik bolidu. Chünki, yillardin buyan, xitayning bolupmu ramzan waqitlirida sherqiy türkistanda élip barghan diniy bésimi nahayiti qattiq tenqidke uchrawatqan ashkara hadise. Bundaq shara'itning özide xitay özini bu bésimdin qutuldurush üchün pakistandek bir döletni qoral qilip ishlitiwatqanliqi bir ré'alliq dep qaraymen."

Lékin pakistan axbarati we diniy ishlar ministirliqining xewiride, tekshürüsh ömikining qaysi rayonlarda tekshürüsh élip baridighanliqi tilgha élinmighan.

Emma bir pakistan emeldari, tekshürüsh ömikining xelq ammisi we meschitlerdiki diniy zatlar bilen körüshidighanliqini we tekshürüsh doklati teyyarlap, pakistan diniy ishlar ministirliqigha sunidighanliqini bildürgen.

Xitay hökümiti bu yilliq ramizanda Uyghur rayonida oqughuchi, oqutquchi, ishchi-xizmetchi we kadirlarning roza tutushini méni qilip, réstoran, ashxanilarning kündüzi tijaretni toxtitishini chekligen.

Bu yil ramizanning harpisida, bortala oblastidiki bir nahiyelik hökümet uqturush chiqirip, puqralarni "Ramizanda roza tutushqa, kéchisi sahorgha qopushqa we bashqa diniy pa'aliyetler bilen shughullinishqa bolmaydu dep agahlandurghan idi.

Toluq bet