Xitaydiki "Islamdin qorqush xa'ishi" chet'ellerdiki közetküchilerning diqqitini qozghimaqta

Muxbirimiz irade
2016-09-16
Share
meschit-qizil-bayraq-305.jpg Awat nahiyisidiki meschitke xitay dölitining bayriqini ésish körünüshi. 2011-Yili 9-awghust.
www.awtdj.gov.cn


Xitaydiki türlük tor betlerde musulmanlar heqqide qiliniwatqan hararetlik munaziriler, öchmenlik bilen tolghan sözler chet'ellerdiki közetküchilerning diqqitini qozghimaqta. Bu heqte chet'ellerdiki metbu'atlarda mushu bir qanche kündin buyan arqa - arqilap maqaliler élan qilindi. Közetküchiler xitayda musulmanlargha qarita bir tereplime qarash ongshalmighan teqdirde buning xitaydiki musulmanlar emes, xitaylarning özi üchünmu yaxshi bolmaydighanliqini mulahize qilishqan.

Hörmetlik radiyo anglighuchilar, bir qanche kündin buyan chet'ellerdiki metbu'atlarda xitaylardiki "Islamdin qorqush, islamgha we musulmanlargha öchmenlik qilish" xahishi heqqide munaziriler bolmaqta. Bu heqte "Diplomat" zhurnili, en'gliye "Ékisprés" géziti we "Tashqi siyaset" zhornallirida arqa - arqilap maqaliler élan qilindi.

Diplomat zhurnilida élan qilin'ghan maqalide körsitilishiche, xitaydiki resmiy xewer menbeliride ta maw zidung dewiridin tartipla, islam we yaki musulmanlar heqqidiki talash - tartishlar xewer qilinmay kelgen. Mundaqche éytqanda, hökümet resmiy axbaratchiliq prinsiplirida bu témidin uzaq turup kelgen. Biraq, tor dunyasining shekillinishi, tor munazirisining berpa bolushi bilen xitaydiki musulmanlargha bolghan öchmenlik we islamfobiya su yüzige chiqip qalghan.

Maqalide mundaq déylgen : "Ijtima'iy alaqe tor betlirining otturigha chiqishi bilen hemme nerse özgerdi. Yéqinda bir qisim tor qollan'ghuchiliri xitay hökümitining öz ichidiki musulmanlargha tutuwatqan atalmish "Yumshaq" siyasitini tenqid qildi. Bezi tor qollan'ghuchiliri hetta xitayning ichidiki we ottura sherqtiki musulmanlargha éghir haqaret qilidighan sözlerni ishletti. Xitaydiki tor betlerde ipadiliniwatqan musulmanlargha qarshi xahish xitay hökümiti üchün étnik we diniy mesililerni bir terep qilish üchün yéngi bir xiris peyda qilmaqta."

Gézittiki maqalide éytilishiche, torda xitayda musulmanlargha bolghan öchmenlikning éshiwatqanliqini körsitip béridighan nurghun misallarni tapqili bolidighan bolup, bularning biri xitay tor qollan'ghuchiliri teripidin ijad qilin'ghan "Yéshil din", "Yéshil renglikler" dégen sözlerdinmu körüwalghili bolidiken. Xitay tor qollan'ghuchiliri adette islam we musulman déyishning ornigha yuqiridiki sözlerni ishlitidiken. Mesilen, her qétim birer yerde partlash weqesi körülgen bolsa, torda derhal hararetlik munaziriler bashlinip kétidiken we ular "Buni choqum yéshillar qilghan" dep yekün chiqiridiken. Téximu qiziqarliqi, maw zidung we déng shyawping dewride, hökümet ereb döletlirini bolupmu pelestinni qollashni teshebbus qilip kelgen bolsimu, bügünki kün'ge kelgende xitay puqralirida isra'iliyining ereb döletlirige qarshi herbiy heriket qollinishini qollaydighanlarning sani alahide yuqiri iken.

Amérikidiki Uyghur tetqiqatchi doktor qahar barat ependi hazir islamdin qorqush xa'ishi - "Islamfobiya"ning dunyadiki bir omumiy éqim bolush bilen birge, xitay hökümitining 11 - sintebir weqesidin kéyin yürgüzgen siyasiti bilenmu munasiwetlik ikenlikini bildürdi.

"Tashqi siyaset" zhurnilida élan qilin'ghan maqalide éytilishiche, xitaydiki tor qollan'ghuchiliri arisida hetta musulmanlarning "Halal" yémeklik yiyishni tallishinimu "Radikalliq" ning alamiti dep qaraydighanlar bar bolup, hetta xitay ijtima'iy penler akadémiyisining sabiq tetqiqatchisi shi wuyi xuy musulmanlirining "Halal" yémekliklerge qaritilghan bashqurushini kücheytish heqqidiki telipi izhar qilin'ghan bir maqalige söz yézip, halal yémeklik yiyishni radikal islam bilen oxshash orun'gha qoyghan. U sözide"Halal yémeklik heqqide qanun telep qiliwatqan bu kishiler, uningdin paydilinip turup, étnik öktichilik qilip, dölet bixeterlikini buzmaqchi we téximu köp siyasiy hoquq we menpe'etke érishmekchi" dep yazghan iken. Maqale aptori, bu xildiki öchmenlik bilen tolghan sözlerning xitaydiki musulmanlarning könglini bi'aram qiliwatqanliqini, ularning xitay jem'iyiti arisidiki silamgha we musulmanlargha bolghan bir tereplime qarashni ongshash üchün intérnét torini qollinip turup élip bériwatqan bir qatar heriketliriningmu asasiy jehettin ünümsiz qéliwatqanliqini éytqan. Qahar barat ependi bolsa xitaydiki musulmanlargha öchmenlik qilish xahishi eger mushu péti kétiwerse, buning aqiwitining éghir bolidighanliqini eskertti.

"Ékisprés" géziti bu heqtiki xewiride "Xitayda yashawatqan 20 milyon musulman ahalisi xitay hökümitining diniy bésim siyasiti bilen intérnéttiki tor jama'itining öchmenliki arisida qaldi" dep yazghan idi. Ularning diqqitini qozghighan yene bir nuqta bolsa, xitay tor qollan'ghuchilirining dunya döletliri yüzliniwatqan musapirlar krizisigha tutuwatqan mesxirilik pozitsiyisi bolghan. Xewerde éytilishiche, xitay tordashlar birdek yawropa döletlirining süriyelik panahlan'ghuchilarni qobul qiliwatqanliqini qattiq mesxire qilghan. Bezi tordashlar yawrupa mushundaqla mangsa "Yawrupa istan" gha aylinip qalidu, dégen. Xitay dunyaning bashqa yérige qarighanda térroluq hujumigha eng az uchrighan turughluq islamfobiyaning bundaq küchlük bolushi maqalide diqqet tartilghan nuqtilarning biri. Qahar barat ependi buni ayaqlashturush üchün hökümetning oynaydighan rolining intayin zorliqini, emma xitay hökümitining buning eksini qiliwatqanliqini éytti.

Tashqi siyaset zhurnilida élan qilin'ghan maqalidimu xitay hökümitining bu mesilidiki tengpungluqni saqlishining intayin muhimliqi tekitlen'gen. Aptor mettiyéw éri maqalisi axirida eskertip : "Xitay islam qanunliri heqqidiki yershari xaraktérlik talash - tartishlargha qétiliwatqan bir shara'itta, paydiliq munazirini berpa qilidighan tengpung köz qarashlarning köprek élan qilinishi dölettiki musulmanlar üchünla emes, belki ularning xitay qoshniliri üchünmu paydiliq" dep yazghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet