Amérikaning xelq'ara diniy erkinlikler boyiche komissiyesining tizimida qazaqistanmu bar

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-12-24
Share
Amérikaning xelq'ara diniy erkinlikler boyiche komissiyesining tizimida qazaqistanmu bar Amérikaning xelq'araliq diniy erkinlik alahide elchisi sam brownbek ependi.
Social Media

Kéyinki waqitlarda xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining, hoquq qoghdighuchilarning, ayrim memliketler hökümetlirining, dölet erbabliri we bashqilarning dunyaning her qaysi memliketliride yashawatqan xelqlerning milliy, diniy we medeniy erkinlikliri mesilisige bolghan diqqiti kücheymekte. Shundaqla ammiwi axbarat wasitilirining hemde mutexessislerning buninggha jiddiy mesile süpitide qarawatqanliqimu melum bolmaqta.

Yéqinda amérika qoshma shtatlirining xelq'ara diniy erkinlikler boyiche komissiyesi eyni chaghlarda sowét ittipaqi terkibide bolghan ottura asiyaning ikki jumhuriyitini diniy erkinlikler depsende qiliniwatqan memliketler qatarigha kirgüzdi.

"Nastoyashéyé wrémya" yéngiliqlar agéntliqida élan qilin'ghan "Amérika qoshma shtatlirining xelq'ara diniy erkinlikler boyiche komissiyesi tajikistan we türkmenistanni diniy erkinliklerni buzghuchilar tizimigha kirgüzdi" namliq maqalida éytilishiche, amérikining tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo özining élan qilghan bildürüshide diniy étiqad erkinliki üzlüksiz depsende qiliniwatqan tajikistan we türkmenistanni alahide teshwishlendürüwatqan eller tizimigha kirgüzgenken. Shu jümlidin rusiyemu diniy étiqad erkinlikini depsende qilish bilen shughulliniwatqan ya buninggha yol qoyghan mexsus nazaret qilinidighan döletler tizimigha kirgüzülgen.

"Qazaxbaratbyuro" agéntliqida bérilgen "A q sh tajikistan we türkmenistanni diniy erkinlikni buzghuchilargha yatquzdi, özbékistanni bolsa, ülgilik dep atidi" namliq maqalida körsitilishiche, amérikining 1998-yili qobul qilghan xelq'ara diniy erkinlikler qanunining éniqlimisi boyiche diniy étiqad erkinliki üzlüksiz depsende qiliniwatqan 10 döletning tizimini élan qilghanken. Bu tizimgha birma, xitay, iran, nigériye, shimaliy koréye, pakistan, se'udi erebistan, tajikistan we türkmenistan kirgen. Maqalida yene bir sabiq sowét ottura asiya jumhuriyiti qazaqistanni amérika dölet mejlisi tilgha almighanliqi otturigha qoyulghan.

Emma mushu yilning aprél éyida "Azadliq" radiyosi élan qilghan "Qazaqistan yene "Diniy erkinliklerni buzghuchilar" tizimida" namliq maqalidin melum bolushiche, amérika qoshma shtatlirining xelq'ara diniy erkinlikler boyiche komissiyesi özining nöwettiki yilliq hésabatida qazaqistanni diniy étiqad erkinliki qattiq buzuluwatqan mexsus nazaret qilinidighan döletler tizimigha kirgüzüshni dölet mejlisige tewsiye qilghaniken.

Mezkur hésabatta 2019-yili qazaqistanda diniy étiqad erkinlikliri saheside bir qatar ijabiy hadisiler orun alghan bolsimu, emma bezi muhim mesililerning yenila hel qilinmighanliqi, qazaqistan hökümitining dinni chong muqimsizlashturush küchi süpitide qarap, uni kontrol qilish yollirini izdewatqanliqi éytilghan. Mezkur hésabat doklatida shundaqla qazaqistanning 2011-yildin tartip ishlewatqan din toghriliq qanuni, shu jümlidin diniy teshkilatlarni hökümet testiqidin ötküzüsh qa'idiliri we testiqtin ötmigen diniy pa'aliyetning méni qilinishi tenqid astigha élin'ghan.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qazaqistanning kishilik hoquq we qanuniyliqni saqlash boyiche xelq'ara byurosining diréktori éwgéniy zhowtis ependi tajikistan, türkmenistan we qazaqistanning diniy erkinlikler mesiliside derijisining her xil ikenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Tajikistan we türkmenistanda, bolupmu qazaqistanda diniy qanunning özi yéterlik derijide teqibke uchrap kelgenidi. Yeni din toghriliq qanun kishilik hoquq boyiche byuro teripidinmu, birleshken döletler teshkilatining din we étiqadlar boyiche mexsus doklatchisi teripidinmu tenqidlendi. Yawropa bixeterlik we hemkarliq teshkilatining wijdan we din erkinliki mutexessislirimu öz waqtida mezkur memliketlerning we bashqimu merkiziy asiya ellirining din toghriliq qanun mesililirini kötürgen idi. Bezi döletlerde bu jehette qiliniwatqan emeliy ishlar buningdinmu yaman. Qazaqistanda kéyinki yillarda bu melum derijide yumshaq bilin'gen bolsimu, lékin rus prawoslaw chérkowigha yatmaydighan né'oxristiyan dinigha we en'eniwi bolmighan bezi musulman guruppilirigha qaritilghan melum bir bésimlar orun aldi. Mesilen, sopilar we bashqilar da'im bésim astida bolmaqta, sewebi ular muqimliq xewpi, hetta diniy esebiy xewp süpitide qarilidu. Mundaq ehwal bashqa ellerdimu mewjut. Qazaqistan her xil dinlarning mewjutluqi bilen perqlinip, hetta dunya dinlirining qurultaylirini uyushturghan bolsimu, emma jay-jaylardiki emeliy weziyetke tesir qilalmidi. Shuning üchün amérikaning qazaqistanni diniy étiqad erkinliki buzuluwatqan döletler tizimigha kirgüzüshige asaslar boldi, dep oylaymen."

Hoquq qoghdighuchi zhurnalist andréy grishin ependining pikriche, qazaqistan her yili dégüdek mezkur tizimgha kirgüzülüp kelmektiken.

Néme üchün qazaqistan diniy erkinlikler cheklen'gen memliketler qatarigha kirgüzüldi?

Andréy grishin mundaq dédi: "Sewebi diniy birleshmiler toghriliq qanunni özgertkendin kéyin mundaq birleshmiler kémiyishke bashlidi. Bolupmu en'eniwi emes diniy birleshmilerni hökümet testiqidin ötküzüsh intayin qiyin. Ularning bir qismi yépildi. Qalghanliri bolsa, döletning qattiq kntroli astida qaldi. Ularning ichige hem musulman, hem xristi'an we bashqimu diniy guruppilar kiridu. Shundaqla dölet puqralarning ibadet qilish ya étiqadini bildürüsh üchün öz aldigha yighilishigha yol qoymaydu. Yene bashqimu chekleshler mewjut. Mesilen diniy eserlerni sétish, diniy étiqad qilish üchün öylerde toplinish men'i qilin'ghan. Buning barliqi her yili bolup turidu, héch nerse özgermeywatidu. Shuning üchün qazaqistan her yili ene shu tizim ichige kiriwatidu. Shundaqla her yili musulmanlar delillersiz térrorchiliqni hem diniy bölgünchilikni terghib qilishta eyiblinip, onlighan sot ishliri qaralmaqta. Bularmu qazaqistanning shu tizimgha kirip qélishigha asas boldi."

Igilishimizche, xelq'ara diniy erkinlikler boyiche komissiye amérika qoshma shtatlirining dölet mejlisi testiqlighan musteqil teshkilat bolup, u chet'ellerdiki diniy erkinliklerge tughuluwatqan xewplerni kontrol we analiz qilish, hésabat yasash bilen shughullinidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet