Amérika dölet mejliside diniy ziyankeshlikke xatime bérish témisida guwahliq bérish yighini échildi

Muxbirimiz eziz
2020-01-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika dölet mejliside échilghan "Diniy ziyankeshlikke xatime bérish" témisidiki guwahliq bérish yighinida amérikadiki "Uyghur herikiti" teshkilatining re'isi roshen abbas xanim(aldinqi ret soldin üchinchi) guwahliq bermekte. 2020-Yili 28-yanwar, washin'gton.
Amérika dölet mejliside échilghan "Diniy ziyankeshlikke xatime bérish" témisidiki guwahliq bérish yighinida amérikadiki "Uyghur herikiti" teshkilatining re'isi roshen abbas xanim(aldinqi ret soldin üchinchi) guwahliq bermekte. 2020-Yili 28-yanwar, washin'gton.
RFA/Eziz

Amérika awam palatasi qarmiqidiki tashqi ishlar komitéti nöwette dunya miqyasida ewj éliwatqan shundaqla hökümetlerning biwasite arqa tirek bolushi bilen barghanséri yuqiri pellige chiqiwatqan diniy étiqad ziyankeshlikining eng yéngi ehwaligha qarap chiqish üchün 28-yanwar küni mexsus guwahliq bérish yighini ötküzdi.

Aldi bilen tashqi ishlar komitétining re'isi karén bas xanim söz élip, diniy étiqad ziyankeshlikining hazir puqralarni jinayi jaza ölchimi boyiche jazalashqa aylinip qéliwatqanliqini sözlep ötti. Karén xanim sözide xitay hökümitining Uyghurlargha qiliwatqanlirini alahide misal qatarida tilgha élip "Xitay hazir Uyghurlarni lagérlargha qamash arqiliq ularni haraq ichishke we choshqa göshi yéyishke mejburlawatidu. Mushuning özila Uyghurlarning kishilik hoquqta qaysi ehwalda ikenlikini körüwalghili bolidu" dédi.

Komitét ezaliridin palata ezasi kristofér simismu söz aldi. U nuqtiliq qilip nöwette bu xildiki diniy étiqad ziyankeshliki qilmishining xitay we uning qollighuchiliri köplep sadir qiliwatqan qilmishlar ikenlikini tekitlep "Kommunistlar xudagha ishenmeydu, hetta öchmenlik qilidu. Kommunistik xitay shi jinpingning rehberlikide Uyghur we qazaqlarni lagérgha qamawatidu. Ular hazir yalghuz shexslernila qamap qalmastin, belki yene kishilerni pütün a'ile boyiche qamaqqa éliwatidu. Milletler hazir diniy étiqad seweblik asasliq hujum nishani boluwatidu. Bu hal dunyadiki köpligen döletlerge kéngiyiwatidu," dep körsetti.

Yighin'gha ishtirak qilghan puqralar hoquqi we erkinliki komitétining re'isi jem'iy raskin ependimmu sözide Uyghurlarning hazir diniy étiqad ziyankeshlikining eng chong qurbanliri boluwatqanliqini eskertip ötti. U yene hazir amérika diniy ziyankeshlik qilmishlirini chekleshte dunyagha ülge bolushi kéreklikini, chünki amérikaning shérikliri boluwatqan bir qisim döletlerning amérikaning yardimini éliwatqan ehwaldimu diniy étiqad seweblik puqralargha ziyankeshlik qiliwatqanliqini, jümlidin xitay hökümitining hazir milyonlighan Uyghurni lagérgha qamiwalghanliqini bayan qilip, bu xil ziyankeshlikning hazir pütün dunyadiki insanlarni bi'aram qiliwatqan zor mesile ikenlikini, buning yene démokratiye we qanun arqiliq idare qilish sistémisining berpa bolushighimu éghir tesir yetküzüwatqanliqini yene bir qétim tekitlidi.

Yighinda guwahliq bergüchilerning biri "Xelq'ara kechürüm teshkilati" asiya bölümining xadimi fransisko bénkosmo idi. U sözide nuqtiliq qilip hazir xitay we hindistanning asiyadiki diniy étiqad heqlirini ayaq-asti qiliwatqan ikki asasiy dölet ikenlikini, yene kélip ularning birdek islam dinini döletning bixeterliki üchün tehdit, dep qarashtek ortaq qarashta ikenlikini, hazir bolsa Uyghurlarning del mushu katégoriye boyiche milyonlap lagérgha qamiliwatqanliqini hemde bu xil lagérlarning barghanséri kéngiyiwatqanliqini, Uyghur pa'aliyetchilerdin jewher ilham amérika prézidénti donald trampqa Uyghurlarning lagérgha qamilishi heqqide biwasite melumat bergen bolsa, yéqinda rabiye qadir xanimning uruq-tughqanlirining widiyogha chiqirilip uni eyibligenlikini, mushu yosunda hazir Uyghurlardiki diniy étiqadning xitay döliti üchün Uyghurlarni kemsitishtiki bir muhim seweb bolup qalghanliqini sözlep ötti.

Uyghurlargha wakaliten yighinda guwahliq bergen pa'aliyetchilerning yene biri "Uyghur herikiti" teshkilati ning re'isi roshen abbas idi. U nöwettiki Uyghur jem'iyitide mewjut boluwatqan asasliq siyasiy mesililerni sözlep kélip, Uyghurlarning ghayet zor sanda lagérgha qamilishi, a'ililerdiki judaliq, Uyghur ayallirining xitaylar bilen toylishishqa mejburlinishi, xitay kadirlirining "Tughqan bolush" namida Uyghurlarning shexsiyet boshluqini igiliwélishi, islam dinining ashkara halda qanunsiz qilmishqa mensup qilip qoyulushi, islam dinini xitaychilashturush we kommunistik idiye bilen bir gewdileshtürüsh herikitining yuqiri pellige chiqishi qatarliq mesililerni ixcham we méghizliq qilip sözlep ötti. Shuningdek xitay hökümitining hazir izchil lagérlarni "Kespiy terbiyelesh mektipi" déyish arqiliq xelq'arani aldawatqanliqini, hedisi gülshen abbasqa oxshash lagérgha qamilip bolghan milyonlighan kishilerning emeliyette héchqandaq "Terbiyelesh" ke éhtiyaji yoq kishiler ikenlikini alahide tekitlidi. Shuningdek amérika hökümitining bu jehette emeliy we ünümlük bolghan birer heriketke ötidighan peyti yétip kelgenlikini, tarixta körülgen "Zor qirghinchiliq" paji'esining 21-esirde yene bir qétim körülüshige bahane bolghudek héchnersining yoqluqini bildürdi.

Guwahliq yighinining axiridiki so'al-jawab bölikide palata ezaliri guwahliq bergüchilerdin türlük so'allarni soridi. Guwahchilar birdek Uyghurlarning qandaq basturushqa uchrawatqanliqini özlirining bayanlirigha misal aldi. Shuningdek bu jeryanda Uyghurlar we bashqa xelqlerdiki diniy étiqadning eslide insaniyetke xas bibaha bayliq ikenliki, halbuki hazir nurghunlighan insanlarning del mushu bayliqqa ige bolghanliqi üchün ziyankeshlikke uchrawatqanliqi otturigha qoyuldi.

Yighin axirida biz "Xelq'ara kechürüm teshkilati" ning xadimi fransisko bénkosmé bilen sözleshtuq. Biz uningdin Uyghurlar hazirqidek éghir basturushlargha uchrawatqanda "Xelq'ara kechürüm teshkilati" ning bu heqte qandaq xizmetlerni qiliwatqanliqini sorighinimizda u bu heqte melumat berdi. Shuningdek özlirining héchqachan diktator hakimiyetlerning tehditliri sewebidin öz yolidin qaytmaydighanliqini bildürdi. :

"Xelq'ara kechürüm teshkilati Uyghurlarning tutqun qilinish ehwaligha munasiwetlik pewqul'adde ehwallarni höjjetleshtürüshni dawam qiliwatidu. Yene alsaq biz 2017-yilighu deymen, (2018-yili bolushimu mumkin ) Uyghurlar heqqide mexsus bir doklat teyyarliduq. Bu yilmu Uyghurlar we bashqa türkiy tilliq musulmanlarning xitaydiki tutqun qilinish ehwali heqqide yene birnechche doklat teyyarlawatimiz. Biz yene bir qatar jiddiy tedbir qollinish muraji'etlirini tarqattuq. Mesilen alsaq, yéqinda rabiye qadir xanimning uruq-tughqanlirining yolsizlarche tutqun qilinishigha qarshi muraji'etname chiqarduq. Uningdin bashqa biz yene Uyghurlarning kishilik hoquq mesilisi boyiche bir qisim shexslerning qoyup bérilishini qolgha keltürüsh üchün pa'al heriketlerde boluwatimiz. Mesilen, bu heqtiki bu yilliq doklatimizda alahide orun bérilgen wekillik shexslerning biri del bir Uyghur a'ilisi. Bu a'ile eslide misirda turuwatqan bolup, ashu kishi misir da'iriliri qolgha alghandin buyan iz-déreksiz ghayib bolghan. Uning ayali we ikki perzenti bolup, balilarning biri hazirghiche atisini körüp baqmighan. Biz dunya miqyasida mushu a'ilige oxshash paji'ege yoluqqan Uyghurlar üchün herqaysi hökümetlerge toxtimastin chaqiriq yollawatimiz hemde yardem sorawatimiz. Démekchimenki, biz dawamliq pa'aliyette boluwatimiz, emma biz qilidighan we qilalaydighan ishlar bekmu jiq. Meyli xitay hökümiti bolsun yaki bashqa hökümetlerdin bolsun bizge türlük tehditlerning kélishidin qet'iynezer xelq'ara kechürüm teshkilati xitaydiki Uyghurlar we bashqa musulmanlarning heqliri toghrisida söz qilishtin toxtap qalmaydu."

Yighinda guwahliq bergen yene bir kishi "Amérika insanperwerlik jem'iyiti" ning xadimi reychél déysh idi. Biz uning bilen hazirqidek Uyghurlar zulumgha uchrawatqan hemde islam dunyasi buninggha qarita süküt qiliwatqanda islam dunyasidiki addiy puqralarning némilerni qilalishi toghrisida soriduq. U bu heqte toxtilip, bu heqtiki chuqanlarning toxtap qalmasliqi eng muhim, dep qaraydighanliqini bildürdi.

"Xuddi bügünki yighinda komitét ezaliri körsitip ötkendek bu toghrisida söz qilishtin toxtimasliqimiz lazim. Hazirqi bu zulumlarni tonup yétishimiz hemde bashqa bir jaydiki yaki memlikettiki musulmanlar jama'iti qarap turuwatqan ehwalda melum bir jaydiki ulargha qérindash bolghan musulmanlar jama'itining ziyankeshlikke uchrishigha yol qoymasliqimiz zörür idi. Buning üchün musulmanlar jama'iti hoshyarliqini yoqitip qoymasliqi hemde bu toghrisida söz qilishtin toxtap qalmasliqi bek muhim. Bu xil söz qilish dunya boyiche hemmila jaygha anglinidighan derijide bolushi lazim. Buni yene diniy jama'et, at'izimchilar, xristi'anlar, kishilik hoquqni teshebbus qilghuchilar dégendek hemmila sahege anglitish kérek. Chünki bu jama'etning qaysisila bolsun bu xil diniy étiqad ziyankeshlikini qobul qilalmaydu. Insanperwerlikni tetqiq qilghuchilar insanlarning her birining bu dunyada özige chushluq rol oynash mejburiyiti barliqini tekitleydu. Bu kishilerning diniy jama'etke mensup yaki ati'izimchi bolushidin qet'iynezer bu ehwal shundaq bolidu. Shuning üchün her bir insanning hayatliq shara'itini yaxshilashqa tirishish-insaniyliqni teshebbus qilghuchi her bir kishining bash tartip bolmaydighan mejburiyiti. Némishqa dégende her bir insanning özige chushluq izzet tuyghusi bolidu. Bu dunyadiki insanlargha chétishliq mesililerni biz insanlar özimiz peyda qilghan. Shuning üchün biz özimiz yashawatqan mushu zor jem'iyetning mesililirini biz özimiz hel qilishqa tirishishimiz lazim."

Uyghur pa'aliyetchi roshen abbasmu ayrim ziyaritimizni qobul qilip, hazirqi ehwalda xitay hökümitining lagérlar heqqidiki yalghan-yawdaqlirining bir qisim Uyghurlarni ganggirashqa muptila qiliwatqanliqini, hazirqi ré'alliqtin qarighanda xitay hökümitining lagérlarni taqiwétishidin ümidwar bolup kétishning bekmu saddiliq bolidighanliqini tekitlidi.

Melum bolushiche, bu qétimliq guwahliq bérish yighinida otturigha chüshken bayanlar aqsaray we amérika dölet mejlisige ewetilidighan bolup, amérika hökümitining tashqi siyaset ishlirini belgilishide muhim paydilinish matériyali bolidiken.

Toluq bet