Дисней филиминиң уйғур мәстанилири: “дисней ширкити бизни үмидсизләндүрди”

Мухбиримиз нуриман
2020-09-11
Share
gulshen-abbas-ziba.jpg Үрүмчи нурбағ нефит дохтурханисиниң пенсийигә чиққан дохтури гүлшән аббас ханим қизи зиба билән. 2015-Йили вашингтон.
Photo: RFA

10-Сентәбир күни “күндилик хәвәр тори” (Daily Beast) билән “вашингтон почтиси” гезити айрим-айрим һалда уйғур паалийәтчилиридин җәвһәр илһам вә зиба муратниң дисней ширкити бир қисмини турпанда сүрәткә алған “мулән” филими һәққидики язмилирини елан қилди.

Мәлум болушичә, “мулән” филимниң бир қисим көрүнүшлири 2018-йили турпанда сүрәткә елинған болуп, мәзкур филимниң режиссорлири 2017-йили уйғур районда алдин тәкшүрүштә болған икән. Дисней ширкити мәзкур филимниң ахирида һәмкарлашқучи орунлар қатарида шинҗаң уйғур аптоном районлуқ партком тәшвиқат бөлүми, турпан шәһәрлик җамаәт хәвпсизлик идариси вә турпан шәһәрлик партком тәшвиқат бөлүми қатарлиқ 8 орунға алаһидә рәһмитини билдүргән.

Турпан вилайити уйғур аптоном райони бойичә милйонлиған кишиләр тутқун қилинип, аталмиш “қайта тәрбийә” намидики лагерларға қамаш һәрикити әң балдур башланған җайларниң бири һесаблиниду. Лагерлар тоғрилиқ инчикә тәтқиқат елип барған германйәлик тәтқиқатчи адриян зенизниң доклатлириға асасланғанда, турпанда 2013-йилила “қайта тәрбийәләш” намида уйғурларни лагерларға солаш һәрикити башланған икән.

Баш шитаби вашингтондики “коммунизм қурбанлири хатирә фонди” да хизмәт қиливатқан, илһам тохтиниң қизи җәвһәр илһам өзиниң “күндилик хәвәр тори” да елан қилған йеқинқи язмисида мундақ дәп язиду: “бу филимниң бир қисми уйғур районида сүрәткә елинған икән. Хитай һөкүмити аз дегәндә бир милйондин артуқ уйғур вә башқа түрки милләтләрни ашу филим сүрәткә елинған турпан вилайитини өз ичигә алған уйғур районидики җаза лагерлирида тутуп турмақта. Әгәр дадам һаят болса, ашу тутуп турулуватқанларниң қатарида болуши мумкин. Дадамниң нәдиликини билмәймиз, бизни көрүштүрмәйду.”

Җәвһәр илһам радийомизниң зияритини қобул қилип, мундақ деди: “дисней ширкити ‛мулән‚ филимниң бир қисимни турпанда сүрәткә елипла қалмастин, бәлки йәнә филимниң ахирида райондики төт тәшвиқат бөлүмини өз ичигә алған хитай һөкүмитиниң сәккиз оргиниға рәһмәт ейтқан. Буниң ичидә турпан шәһәрлик җамаәт хәвпсизлики идарисиму бар. Турпан шәһири тәвәсидила он нәччә лагер бар. Мәзкур филим сүрәткә елинған турпан шәһиридики дисней филимлирини яхши көридиғаннурғунлиған балиларниң ата-анилириму лагерларға әвәтилгән.”

У йәнә мундақ деди: “дисней ширкитиниң баш иҗраийә әмәлдари боб игер ройтерис агентлиқиға бәргән зияритидә, әгәр гиоргийә штатида ‛һамилә чүшүрүш қануни‚ күчкә игә болса, дисней филимлирини гиоргийә штатида давамлиқ сүрәткә елиш мумкин болмайду, чүнки нурғун кишиләр ишләшни халимайду, дегәниди. Әгәр диснейниң һамилә чүшүрүшкә тутқан позитсийәси уларни гиоргийә штатида филимларни сүрәткә елишни байқут қилишқа йетәрлик болса, ундақта, улар уйғур районидиму филимларни сүрәткә елишни байқут қилиши керәк иди. У йәрдә хитай һөкүмитиниң қоли билән һәр күни дегүдәк еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики йүз бериватиду. Мән дисней кинолири вә картон филимләрни яхши көрәттим, чүнки улар һәмишә кинолири арқилиқ җәмийәткә актип енергийә тарқитатти. Охшаш бир ширкәтниң пул үчүн хитайда кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә көз юмувелиши мени һәйран қалдурди вә бәк үмидсизләндүрди. Бу толиму рәзиллик.”

Уйғур елидики лагерларниң орнини сүний һәмраһ көрүнүшлири арқилиқ бекитип чиқишта тонулған канададики хитай яш шавн җаң бу һәқтә тивиттерға инкас йезип, мундақ дегән: “әгәр ‛мулән‚ филим ишләш гурупписи турпан айродромидин чиқип, G312-юқири сүрәтлик ташйоли арқилиқ пичан наһийиси тәвәликидики қумтағқа берип, мәзкур филимни сүрәткә алған болса, у һалда улар аз дегәндиму 7 лагерниң қешидин өткән болиду вә һәммисини көрәләйду.”

Икки йилдин бири лагерда тутқунда икәнлики ениқланған гүлшән аббас ханимниң америкада турушлуқ қизи зиба мурат 9-сентәбир күни “вашингтон почтиси” гезитидә “апам бәлким хитайдики җаза лагерлириниң қурбани болуши мумкин, әмма дисней ширкити ‛мулән‚ филими арқилиқ бу җинайәтни ақлиди” намлиқ бир парчә язма елан қилған. У язмисида мундақ дәйду: “мән уйғур америкалиқ болғанлиқимдин пәхирлинимән. Мән дуняда пулға сетивалғили болмайдиған нәрсиләрниңму барлиқини билимән, у болсиму әркинлик вә униң қиммитидур. Мениң дисней ширкитидин мушу заманиви дәврдә анамни қул вә мәһбусқа айландурған идеологийәни қоллимаслиқини тәләп қилишим артуқчиму?”

Зиба мурат зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: “дисней ширкитиниң милйонлиған кишиләр лагерда тутуп турулуватқан районда филим ишлиши, ашу җинайәни қоллиғанлиқ болиду.”

Зиба мурат “вашингтон почтиси” гезитигә язған язмисиниң ахирида филим көрүрмәнлиригә филимдики сахта қәһримандин әмәс, бәлки реаллиқтики лагерларда һаят қилиш үчүн тиркишиватқан һәқиқий кишиләргә диққәт қилиши керәкликини әскәрткән. У мундақ деди: “бүгүн апамни әкирип кәткәнликигә нәқ икки йил болған күн. Апамниң нәврилирини қайта қучақлиши үчүн, мениң апамни қайта көрәлишим үчүн, көрүшүмни һәргизму тохтатмаймән.”

Җәвһәр илһам “күндилик хәвәр тори” ға язған язмисини муну қурлар билән ахирлаштурған: “мән дисней ишлигән һекайә филимлар вә қизиқарлиқ картон филимлирини яхши көрәттим. ‛мулән‚ филимниң баш қәһримани дадисини қутқузуп қилиш үчүн җәңгә қатнишидикән, мән моләнгә охшаш дадам үчүн күрәш қилидиғанлиқимни ойлап бақмаптикәнмән. Дадам наһәқ түрмигә ташланди, мән дадамниң тезрәк қоюп берилишини, дадамни қутқузуш ‛җеңи‚ дә ғәлибә қелишимни үмид қилимән.”

Илһам тохти 2014-йили сентәбир ейида “бөлгүнчилик” вә “дөләтни парчилашқа қутратқулуқ қилиш” җинайити билән әйиблинип, үрүмчи шәһәрлик оттура хәлқ сот мәһкимисидә сотланған вә өмүрлүк қамаққа һөкүм қилинған иди. Бу йил униң қамалғиниға топ-тоғра алтә йил болди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт