Disnéy filimining Uyghur mestaniliri: “Disnéy shirkiti bizni ümidsizlendürdi”

Muxbirimiz nur'iman
2020-09-11
Share
gulshen-abbas-ziba.jpg Ürümchi nurbagh néfit doxturxanisining pénsiyige chiqqan doxturi gülshen abbas xanim qizi ziba bilen. 2015-Yili washin'gton.
Photo: RFA

10-Séntebir küni “Kündilik xewer tori” (Daily Beast) bilen “Washin'gton pochtisi” géziti ayrim-ayrim halda Uyghur pa'aliyetchiliridin jewher ilham we ziba muratning disnéy shirkiti bir qismini turpanda süretke alghan “Mulen” filimi heqqidiki yazmilirini élan qildi.

Melum bolushiche, “Mulen” filimning bir qisim körünüshliri 2018-yili turpanda süretke élin'ghan bolup, mezkur filimning rézhissorliri 2017-yili Uyghur rayonda aldin tekshürüshte bolghan iken. Disnéy shirkiti mezkur filimning axirida hemkarlashquchi orunlar qatarida shinjang Uyghur aptonom rayonluq partkom teshwiqat bölümi, turpan sheherlik jama'et xewpsizlik idarisi we turpan sheherlik partkom teshwiqat bölümi qatarliq 8 orun'gha alahide rehmitini bildürgen.

Turpan wilayiti Uyghur aptonom rayoni boyiche milyonlighan kishiler tutqun qilinip, atalmish “Qayta terbiye” namidiki lagérlargha qamash herikiti eng baldur bashlan'ghan jaylarning biri hésablinidu. Lagérlar toghriliq inchike tetqiqat élip barghan gérmanyelik tetqiqatchi adriyan zénizning doklatlirigha asaslan'ghanda, turpanda 2013-yilila “Qayta terbiyelesh” namida Uyghurlarni lagérlargha solash herikiti bashlan'ghan iken.

Bash shitabi washin'gtondiki “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” da xizmet qiliwatqan, ilham toxtining qizi jewher ilham özining “Kündilik xewer tori” da élan qilghan yéqinqi yazmisida mundaq dep yazidu: “Bu filimning bir qismi Uyghur rayonida süretke élin'ghan iken. Xitay hökümiti az dégende bir milyondin artuq Uyghur we bashqa türki milletlerni ashu filim süretke élin'ghan turpan wilayitini öz ichige alghan Uyghur rayonidiki jaza lagérlirida tutup turmaqta. Eger dadam hayat bolsa, ashu tutup turuluwatqanlarning qatarida bolushi mumkin. Dadamning nedilikini bilmeymiz, bizni körüshtürmeydu.”

Jewher ilham radiyomizning ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: “Disnéy shirkiti ‛mulen‚ filimning bir qisimni turpanda süretke élipla qalmastin, belki yene filimning axirida rayondiki töt teshwiqat bölümini öz ichige alghan xitay hökümitining sekkiz orginigha rehmet éytqan. Buning ichide turpan sheherlik jama'et xewpsizliki idarisimu bar. Turpan shehiri tewesidila on nechche lagér bar. Mezkur filim süretke élin'ghan turpan shehiridiki disnéy filimlirini yaxshi köridighannurghunlighan balilarning ata-anilirimu lagérlargha ewetilgen.”

U yene mundaq dédi: “Disnéy shirkitining bash ijra'iye emeldari bob igér roytéris agéntliqigha bergen ziyaritide, eger gi'orgiye shtatida ‛hamile chüshürüsh qanuni‚ küchke ige bolsa, disnéy filimlirini gi'orgiye shtatida dawamliq süretke élish mumkin bolmaydu, chünki nurghun kishiler ishleshni xalimaydu, dégenidi. Eger disnéyning hamile chüshürüshke tutqan pozitsiyesi ularni gi'orgiye shtatida filimlarni süretke élishni bayqut qilishqa yéterlik bolsa, undaqta, ular Uyghur rayonidimu filimlarni süretke élishni bayqut qilishi kérek idi. U yerde xitay hökümitining qoli bilen her küni dégüdek éghir kishilik hoquq depsendichiliki yüz bériwatidu. Men disnéy kinoliri we karton filimlerni yaxshi körettim, chünki ular hemishe kinoliri arqiliq jem'iyetke aktip énérgiye tarqitatti. Oxshash bir shirketning pul üchün xitayda kishilik hoquq depsendichilikige köz yumuwélishi méni heyran qaldurdi we bek ümidsizlendürdi. Bu tolimu rezillik.”

Uyghur élidiki lagérlarning ornini sün'iy hemrah körünüshliri arqiliq békitip chiqishta tonulghan kanadadiki xitay yash shawn jang bu heqte tiwittérgha inkas yézip, mundaq dégen: “Eger ‛mulen‚ filim ishlesh guruppisi turpan ayrodromidin chiqip, G312-yuqiri sür'etlik tashyoli arqiliq pichan nahiyisi tewelikidiki qumtaghqa bérip, mezkur filimni süretke alghan bolsa, u halda ular az dégendimu 7 lagérning qéshidin ötken bolidu we hemmisini köreleydu.”

Ikki yildin biri lagérda tutqunda ikenliki éniqlan'ghan gülshen abbas xanimning amérikada turushluq qizi ziba murat 9-séntebir küni “Washin'gton pochtisi” gézitide “Apam belkim xitaydiki jaza lagérlirining qurbani bolushi mumkin, emma disnéy shirkiti ‛mulen‚ filimi arqiliq bu jinayetni aqlidi” namliq bir parche yazma élan qilghan. U yazmisida mundaq deydu: “Men Uyghur amérikaliq bolghanliqimdin pexirlinimen. Men dunyada pulgha sétiwalghili bolmaydighan nersilerningmu barliqini bilimen, u bolsimu erkinlik we uning qimmitidur. Méning disnéy shirkitidin mushu zamaniwi dewrde anamni qul we mehbusqa aylandurghan idé'ologiyeni qollimasliqini telep qilishim artuqchimu?”

Ziba murat ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: “Disnéy shirkitining milyonlighan kishiler lagérda tutup turuluwatqan rayonda filim ishlishi, ashu jinayeni qollighanliq bolidu.”

Ziba murat “Washin'gton pochtisi” gézitige yazghan yazmisining axirida filim körürmenlirige filimdiki saxta qehrimandin emes, belki ré'alliqtiki lagérlarda hayat qilish üchün tirkishiwatqan heqiqiy kishilerge diqqet qilishi kéreklikini eskertken. U mundaq dédi: “Bügün apamni ekirip ketkenlikige neq ikki yil bolghan kün. Apamning newrilirini qayta quchaqlishi üchün, méning apamni qayta körelishim üchün, körüshümni hergizmu toxtatmaymen.”

Jewher ilham “Kündilik xewer tori” gha yazghan yazmisini munu qurlar bilen axirlashturghan: “Men disnéy ishligen hékaye filimlar we qiziqarliq karton filimlirini yaxshi körettim. ‛mulen‚ filimning bash qehrimani dadisini qutquzup qilish üchün jengge qatnishidiken, men molen'ge oxshash dadam üchün küresh qilidighanliqimni oylap baqmaptikenmen. Dadam naheq türmige tashlandi, men dadamning tézrek qoyup bérilishini, dadamni qutquzush ‛jéngi‚ de ghelibe qélishimni ümid qilimen.”

Ilham toxti 2014-yili séntebir éyida “Bölgünchilik” we “Döletni parchilashqa qutratquluq qilish” jinayiti bilen eyiblinip, ürümchi sheherlik ottura xelq sot mehkimiside sotlan'ghan we ömürlük qamaqqa höküm qilin'ghan idi. Bu yil uning qamalghinigha top-toghra alte yil boldi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet