Дисней ширкити “мулән” филими сәвәбидин тәрәп-тәрәптин һуҗумға учримақта

• Мухбиримиз ирадә
  2020-09-14

Дисней ширкити “мулән” филими сәвәбидин барғансери зор бесимға дуч кәлмәктә. Бу вәқә һазир америка дөләт мәҗлис әзалириниң күчлүк диққитини қозғиди. 11-Сентәбир җүмә күни америка дөләт мәҗлисиниң һәр икки партийәдин тәшкилләнгән 19 нәпәр ғоллуқ әзаси дисней ширкитиниң баш иҗраийә мудири боб чапекқа имзалиқ мәктуп йоллап, уларниң гуманини қозғаватқан соалларға җаваб беришни тәләп қилди.

Бу соаллар төвәндикиләрдин ибарәт:

(1) Валт дисней ширкити “уйғур аптоном районлуқ партком тәшвиқат комитети”, “турпан шәһәрлик җамаәт хәвпсизлики идариси” вә башқа һөкүмәт органлири билән “мулән” филимини сүрәткә елиш җәрянида қандақ һәмкарлашти?

(2)Филим ахирида юқириқи органларниң исми тилға елиниши үчүн икки тәрәп арисида қандақ келишим түзүлди? келишимниң мәзмуни немиләрдин ибарәт?

(3) Валт десней хадимлири вә юқири дәриҗилик башқурғучилириниң хитай һөкүмитиниң уйғур вә башқа мусулман милләтләргә қаратқан кәң көләмлик тутқун һәрикити вә назаритидин хәвири бармиди? әгәр йоқ болса, бундин кейин хәвәрдар болушиға қандақ капаләтлик қилиду?

(4) Бу филимни сүрәткә елиш вә ишләш гурупписидикиләрниң районда йүз бериватқан зулум һәққидики хәвәрләр шунчә кәң тарқалған бир шараитта, филимни у йәрдә сүрәткә елишидики сәвәб зади немә? филимни уйғур елидә сүрәткә елиш хитай базириға кириш үчүн қоюлған шәртләрниң бириму?

(5) Валт дисней ширкити филим ишләватқанда биңтувән вә башқа йәрлик әмгәктин қанчилик пайдиланди? мәҗбурий әмгәккә четилип қалмаслиқ үчүн тәдбир қолландиму?

(6) Валт дисней ширкити вә униң тармақ ширкәтлириниң бу филимигә мунасивәтлик қарарлириниң қануний хизмәтлиригә мәсул болған һөддигәр ширкәт ким?

(7) Валт десней ширкитиниң хитайда турушлуқ тармиқи бу келишимниң һасил қилинишида қандақ рол ойниди?

(8) Хитай компартийәси валт десней ширкити яки униң тармақ ширкәтлиридә ишләйдиған хитай хизмәтчиләрдин хитай компартийәси ячийкиси қурушни тәләп қилғанму? әгәр шундақ болса, “мулән” филиминиң районда сүрәткә елинишида уларниң қанчилик роли бар?

(9) Валт дисней ширкитиниң кишилик һоқуқни дәпсәндә қилғучи органлар билән һәмкарлишиш мәсилисидә ениқ бир сиясити барму? тәпсилати немә? әгәр болмиса, буниң сәвәби немә?

(10) Дисней ширкити мәйли америкада яки дуняниң башқа җайлирида болсун, иқтисадий чиқимдин башқа сәвәбләр түпәйли филим сүрәткә елишни рәт қилип баққан орунлар барму? болса улар қайсилар вә сәвәб болған амиллар немә?

Америка дөләт мәҗлиисниң марко рубийо, җәймис макговрн, тәд круз, марша бләкберн, боб менендәз, том коттон қатарлиқ 19 нәпәр әзаси қол қойған мәктупта улар диснейниң уйғур елидә җинайәт ишләватқан вә у җинайәтләрни ақлаш ролини ойнаватқан турпан шәһәрлик җамаәт хәвпсизлик идариси вә турпан шәһәрлик тәшвиқат бөлүмии билән һәмкарлашқанлиқидин қаттиқ һәйран қалғанлиқини ипадә қилған. Улар йәнә турпан шәһәрлик җамаәт хәвпсизлик идарисиниң уйғур районида йүргүзүлүватқан еғир зулумда роли бар дәп қарилип, 2019-йили өктәбирдә америка сода министирлиқи тәрипидин қара тизимликкә елинған орун икәнликини әскәрткән.

Америкадики уйғур паалийәтчиси елшат һәсән америкада һәр икки партийәдин болған дөләт мәҗлис әзалириниң диснейдәк чоң шеркәткә бесим ишлитишини аз көрүлидиған әһвал, деди. У диснейниң бу соаллириға җаваб беришкә мәҗбур болидиғанлиқини ейтти.

Бу мәсилә һазир америкадики нопузлуқ гезитләрдә хәвәр қилинғандин сирт, CNN телевизийәсигә охшаш кәң аммиға хитаб қилидиған қаналлардиму муназирә темиси болмақта. CNN Телевизийисиниң тонулған риясәтчиси җәйк тәппир өзиниң хәвәр программисида “дисней” шеркитини қаттиқ әйиблигән. У америкалиқ ата-анилар балилири билән диснейниң йеңи чиққан “мулән” филимини көргәндин кейин, филим ахирида диснейниң хитай компартийәсиниң органлириға рәһмәт ейтқанлиқини байқайдиғанлиқини ейтқан вә сөзини мундақ давам қилған:

“сиз филим ахирида диснейниң хитай компартийәсиниң шинҗаңдики тәшвиқат оргиниға рәһмәт ейтқанлиқини көрисиз. Америка ташқи ишлар министирлиқи бу районда аз дегәндә 2 милйон уйғур вә башқа мусулман милләтләрниң қолға елинип лагерларға қамалғанлиқини илгири сүриду. Хитай бу орунларниң ‛қайта тәрбийә вә кәсип өгитиш мәркәзлири‚ икәнликини илгири сүрүп кәлди. Бирақ америка бу орунларда уйғурларниң инсан қелипидин чиққан, вәһшийләрчә муамилиләргә учраватқанлиқиға ишиниду. Дисней филимни мана мушундақ бир йәрдә сүрәткә елипла қалмай, йәнә техи бу җаза лагерлирини йүргүзүш билән әйиблинип америка тәрипидин қара тизимликкә елинған сақчи органлириға рәһмәт ейтти.”

Җәйк тәппирниң ейтишичә, дисней ширкити бундақ рәһмәт ейтишни пәқәтла бир рәсмийәт дәп изаһат бәргән. Җәйк тәппир диснейниң бу сөзини тәнқидләп, йәнә мундақ дәйду:

“дисней ширкити филим сүрәткә елинған җайлардики һөкүмәтләр вә органларға рәһмәт ейтиш пәқәтла бир рәсмийәт, дәпту. Шундақму? җаза лагерлирини тәсис қилған вә ирқий қирғинчилиқ йүргүзүш билән әйиблиниватқан бир һакимийәткә рәһмәт ейтиш қандақ рәсмийәт икән? бу гәпчә биз диснейниң ‛фантезия‚ намлиқ картон филиминиң әйни чағда ишғал астидики полшада сүрәткә елинмиғанлиқидин хош болуп олтурсақ болидикәндә!”

Алдинқи һәптиниң бешида америка кеңәш палата әзаси җош ховлейму дисней ширкитигә имзалиқ мәктуп йоллаш арқилиқ уларни тәнқид қилған иди. У “дисней ширкити бу арқилиқ хитай компартийәсиниң уйғур елидики җинайәтлирини ақлиди,” дегән.

Елшат һәсән әпәнди дисней ширкити йолуққан бу бесимниң әмди башқа хәлқаралиқ шеркәтләрниму сәгитип, уларни уйғурлар йолуватқан җаза лагерлири мәсилисигә еһтиятчан муамилә қилишқа мәҗбурлайдиғанлиқини тәкитлиди.

“мулән” филими 4-сентәбир күни қоюлушқа башлиғандин кейин, турпандики лагерлар бир қисим хәлқара җамаәтниң диққәт мәркизигә айланған болуп, мухбиримиз бу сәвәбтин турпанға қарита елип барған телефон зиярәтлири давамида турпанниң шәһәр ичи вә әтрапидила 8 орунда лагер барлиқини дәлиллиди. Мәзкур лагерларниң үчидә вәзипә өтигән бир сақчи хадими бу лагерлардики тутқунларниң бир айда аран бир қетим бина сиртида һаваландурилидиғанлиқини ашкарилап, зулумниң қанчилик еғирлиқини толуқ намаян қилип бәргән иди.