Xitayning yéngi tetqiqat doklati: “Mis we tömür qorallar dewridiki nupus köchüshi Uyghur éli nupus tarixining asasini teshkil qilidu”

2003-Yili tarim oymanliqining lopnur rayonidiki qedimiy qebristanliqtin qéziwélin'ghan 3800 yilliq tarixqa ige güzel ayalning qurughan jesiti amérikaning téksas shtatining xyuston shehiridiki muzéyda körgezmige qoyulghan. 2010-Yili 17-awghust.

Xitay hökümiti ilgiri Uyghur élidin tépilghan qedimki jesetlerni DNA tetqiqati boyiche analiz qilishni sezgür siyasi téma dep qarap, bu xil tetqiqatlargha her xil cheklimilerni qoyup kelgen idi. Halbuki, yéqinqi bir qanche yildin béri xitay bu jehettiki tetqiqatni kücheytishke bashlighan. Yéqinda xitay penler akadémiyesi omurtquluq haywanlar palé'ontologiyesi we qedimki insanlar tetqiqat inistituti Uyghur élidiki 39 arxé'ologiyelik orundin tépilghan 201 qedimiqi insanlar géni üstidin tetqiqat élip bérip, bu insanlarning kélish tarixigha a'it bezi qarashlarni otturigha qoyghan. Buning aldida, yeni ötken yili 11-ayda xitay we chet ellik tetqiqatchilardin teshkil tepqan bir tetqiqat guruppisi kichik miren deryasi wadisi we jungghariye oymanliqidin qéziwélin'ghan bezi qedimki jesetlerning DNA tetqiqat doklatini élan qilghan idi.

Xitay tetqiqat guruppisining 1-aprél küni “Ilim-pen” zhornilida élan qilin'ghan tetqiqat doklatida, mis we tömür qorallar dewridiki Uyghur élida yashighan qedimqi ahalilarning gén terkibi, génétik alaqisi, köchüsh we shekillinish jeryani analiz qilin'ghan. Doklatta körsitilishiche, Uyghur élining mis qorallar dewride yashighan insanlar bu rayonning kéyinki nupus herkitini chüshe'inishtiki achquchliq amil bolup, rayonning mis qorallar derwriki ahalilirining ejdati merkizi we sherqiy yawro-asiya bozqirliri, merkizi asiya we tarim oymanliqini asas qilghan töt medeniyetke baghlinidiken.

Doklatta, Uyghur élining mis qorallar dewridiki ahalilarning érsiyiti etrapidiki bu mediniyetlerning köchüshi bilen munasiwetlik ikenliki, gherbiy-shimalda afanaséyiwo, chémurchék, okunéwo we botay bozqir medeniyiti, jenubta ottura asiyaning baktériye-marghiyana (BMAC) medeniyiti, sherqqe xéshi karidori etrapidiki siba medeniyitige baghlinidighanliqi tekitlen'gen. Doklatta éytilishiche, “Arxé'ologiyelik we xondiri'osomluq tetqiqatlar Uyghur élidiki mis qorallar dewri ahalisi we medeniyitining héchqachan yerlik yéngi tash qorallar dewridin kelgen emes, belki gherb we sherqiy yawro-asiya xelqlirining arlashmisidin kelgen bolup, shimaliy yawro-asiya yaylaq medeniyiti we ottura asiyaning baktériye-marghiyana medeniyitige tutushidighanlini ispatlimaqta,” iken.

Amérikadiki bezi mutexessislerning éytishiche, xitay tetqiqat guruppisining doklati xelq'ara tetqiqat guruppisining buningdin bir qanche ay awwal élan qilghan mis qorallar dewridiki ahalilargha a'it tetqiqat netijisi bilen anche bek perqlenmeydiken.

Amérikadiki téksas uniwérsitétining merkizi asiya qedimki xelqler gén tetqiqatchisi, dotsént wagésh narasimxan Nagheesh Narasimhan ziyaritimizni qobul qilip, mundaq didi: “Mahiyet jehettin bu tetqiqatlarning netijisi asasen oxshap kétidu. Buningdin bir qanche ay awwal tarim ‍oymanliqidin tépilghan mis qorallar dewridiki qismen mumyalarning DNA si toghrisida doklat élan qilin'ghan. Bu doklattimu uninggha shinjangning her qaysi jayliridin tépilghan oxshimighan dewrlerge a'it 201 DNA qoshuldi. Bu doklatta burunqi doklattiki sanliq melumatlar qoshumche analiz qilinip, xelq'ar tetqiqat gurrupisining analizi bilen bu analiz birleshtürülgen.

Wagésh narasimxan, her ikki tetqiqat guruppsining bu rayondiki ahalilarning mis qorallar dewridiki ejdati toghrisida chiqarghan yeküni ‍oxshap kétidiken. Wagésh nérasimxan mundaq dédi: “Ularning chiqarghan xulasisi emeliyette bir qeder oxshiship kétidu. Bu rayonning mis qorallar dewridin tartipla uzun tarixqa ige bir irsiyet ejdati bar. Bu dunyaning bu parchisidiki xelqlerning ejdatining shekillinishide chong rol oynighan. Shuning bilen bir waqitta mis qorallar dewrining axirliri we tömür qorallar tarixi dewridimu bu dunyaning bu rayonigha köchüsh we öz ara qoshulush bolghan. Bu dunyaning bashqa herqandaq jayidimu oxshash yüz bergen hadise.”

Xitay tetqiqat guruppisining doklatida Uyghur élining mis qorallar dewridiki ahalilirini érsiyet alahidilikige da'ir yeküni xelq'ara tetqiqatchilarning pikiri bilen oxshap ketsimu, biraq doklatning alahide diqqet qozghaydighan nuqtisi uning tömür qorallar dewridiki ahalisigha a'it analizidur. Doklatta, bu dewrdiki tömür matériyallirining saklargha chétishliq ikenliki, Uyghur élining ili deryasi wadisi hem tarim oymanliqida ulargha a'it nurghun arxé'ologiyelik izlarning tépilghanliqi, bu dewrde sak, hun, paziriq, taghar qatarliq qatarliq köchmen qebililer ittipaqlirining Uyghur éli etrapida peyda bolup, bu qebililerning Uyghur élida köp xilliqni shekillendürgenliki tekitlen'gen.

Doklatta yene ularning ichidiki saklar mis qorallar dewrining axiriqi mezgilliridiki andronowa, srubnaya, sintashtagha ‍oxshash padichi xelqlerning ewladi ikenliki, saklarning qoshumche ejdati bayqal shamanka we baktiriye-marghiyana ahalilirighimu tutushidighanliqi we hindi-yawropa til sistémisidiki xoten tili bilen munasiwetlik ikenliki, lékin buningdin 2200 yil burun bu rayon yawchi (yürchi), hun, xen we türklerning toqunush nuqtisigha aylan'ghanliqi tekitlen'gen. Doklatta “Shunga bu rayon heriketchan medeniyet, til we irsiyet alahidilikige ige ahalilarning ötmüshtiki baghlinishi we teng mewjut bolup turushini tetqiq qilidighan achquchluq sahege wekillik qilidu,” déyilgen.

Lékin Uyghur mutexessislirining éytishiche, xitayning bu sahediki tetqiqatni kücheytishidiki meqsitining chiqish nuqtisi guman qozghaydiken. Türkiyediki hajitepe uniwérsitétining tarix penler dotsénti, doktor erkin ekrem 11-aprél bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, xitayning sherqiy türkistanni her xil irqlar qoshulup ketken bir rayondek körsitish arqiliq bu rayonning özige xas bolghan alahidiliklirini yoqutushqa tirishiwatqandek qilmaqta iken. Erkin ekrem yene xitay tetqiqatchilirining xenlerni hun we türkler bilen bir birge bu rayondiki qedimqi ahalilarning érsiyitige tesir qilghan xelqler qatarida tilgha élishining tarixiy ré'alliqqa chüshmeydighanliqini körsetti. Erkin ekremning éytishiche, xitayning xen we uningdin kéyinki dewrliridiki xandanliqlirining bu rayonda yerlik ahalilargha tesir qilghudek bir nupusi bolup baqmighan iken.

Amérikaning téksas uniwérsitétidiki dotsént wagésh narasimxanning éytishiche, ‍oxshimighan ikki gurupa érsiyet jehettin ortaq ejdatqa ige bolghanliqi üchünla, bu ikki guruppini bir-birige baghlash toghra emes iken. U, eger ‍undaq bolidighan bolsa, dunyadiki hemme ademning afriqada ortaq ejdati bar iken. Wagésh narasimi'an mundaq deydu: “‍Oxshimighan ikki guruppining ortaq ejdati bolghanliqi üchünla, ularning bir birsige baghliwalsingiz bolmaydu. Undaq bolidighan bolsa, dunyadiki hemme ademning ortaq ejdati afriqadin kelgen. Elwette, siz bu ehwalni insanning ortaq ejdati déyeleysiz. Biz qaysi ahalilar topini paydilinish obyéikti qilip ishletkende diqqet qilishimiz kérek. Buni hazirqi zaman ahalilirining ortaq menbesi qilip ishlitish toghra bolmasliqi mumkin.”

Doklatta körsitilishiche, tetqiqat guruppisi 39 arxé'ologiyelik orundin tépilghan 201 qedimki kishining génidin DNA bir sanliq melumat ambéri hasil qilghan bolup, bu kishilerning 104 nepirining yashighan yili radiyo-karbon arqiliq békitilgen, qalghan 97 kishining yashighan waqti arxé'ologiyelik uchurlardin paydilinip békitilgen. Jesetlerning DNA ewrishkisi jesetlerning söngikidin élin'ghan iken.

Xitay penler akadimiyesining bu tetqiqat türi xitay hökümiti Uyghurlargha qarita assimilatsiyeni kücheytip, ulargha “Jongxu'a milliti ortaq éngi” ni mejburiy singdürüshke tirishiwatqan, ularning tarixi, medeniyiti, tili, örp-adetlirini birdek inkar qiliwatqan bir waqitta élan qilin'ghan.

Xitayning Uyghur élidiki arxé'ologiye we insanshunasliq tetqiqati 2017-yili 3-ayda bashlan'ghan chong tutqun bilen teng yéngi basquchqa kirgen. Uyghur aptonom rayonluq partkom chong tutqun bashlinish bilen bir waqitta, arxé'ologiye tetqiqatining siyasiy nishanini békitip, arxé'ologiye xizmitining “Bölgünchilik” ke qarshi küreshni nishan qilishi, medeniyet yadikarliqlirining keng xelq ammisigha “Shinjang ezeldin jonggoning bir qismi” dégen uqumni singdürüshke xizmet qilishini telep qilghan. Uyghur aptonom rayonluq partkomning 2017-yili 22-mart küni échilghan arxé'ologiye xizmet yighinida sabiq partkom sékritari chén chu'en'go soz qilip: “Shinjang sotsiyalistik qimmet qarashni turghuzush we algha sürüsh, wetenperwerlik terbiyesini chongqurlashturup, bölgünchilik idiyesige qarshi turush kürishide arxé'ologiye xizmitige éhtiyajliq” dégen.