Amérika shirketlirining DNA uchurlirini retlesh mehsulatlirining Uyghur élida dawamliq sétilishi diqqet qozghidi

Muxbirimiz irade
2021-06-16
Share
Amérika shirketlirining DNA uchurlirini retlesh mehsulatlirining Uyghur élida dawamliq sétilishi diqqet qozghidi Térmo fishér (Thermo Fisher) shirket binasining aldi. 2007-Yili 26-aprél, waltham, massachusetts, amérika.
AP

"Nyu-york waqti géziti" yéqinda amérikadiki "Térmofishir" we "Proméga" namliq ikki shirket ishlepchiqarghan mehsulatlarning hélihem Uyghur élida sétiliwatqanliqini ashkarilidi. Ular tekshürüp körgen 10 toxtam we hökümet sétiwélish höjjitidin melum bolushiche, térmofishér shirketlirining mehsulatliri Uyghur élida dawamliq sétilmaqtiken.

Xewerde bayan qilinishiche, amérika hökümiti amérika shirketlirining Uyghur élidiki saqchi organlirigha DNA uchurlirini tertipligüchi sinaq zapchasliri we bashqa mehsulatlarning sétilishining aldini élish üchün 2019-yilidin itibaren alahide ijazetnamisi bolmighuche Uyghur élidiki saqchi organlirigha mal sétishini chekligen. 2020-Yili washin'gton yene Uyghur élige bi'ologiyelik téxnika qatarliq mehsulatlarni satidighan shirketlerni tijaret qilghanda özining "Obrazi, iqtisadiy we qanuniy jawabkarliqlar" ni yaxshi bilip andin heriket qilishqa agahlandurghan. Biraq "Nyu-york waqti géziti" tekshürüp körgen talonlardin melum bolushiche, térmo fishér we promégadin ibaret ikki amérika shirkiti ishlepchiqarghan tawarlar yenila Uyghur élige sétilghan. Gerche bu shirketler biwaste halda Uyghur élidiki shirketlerge mal satmighan bolsimu, emma ularning mehsulatlirini sétiwalghan xitay shirketliri teripidin Uyghur élidiki saqchi organlirigha sétip bérilgen.

Xewerde yene munular bayan qilin'ghan: "Xitay shirketlirining bu üskünilerni qandaq sétiwalghanliqi éniq emes, höjjetlerde her ikki amérika shirkitining xitay shirketlirige biwasite satqanliqi körsitilmigen. Mutexessisler shinjangdiki saqchi organlirining amérika ishlepchiqarghan DNA üskünilirini dawamliq sétiwélishi we ishlitishi shirketlerning öz mehsutlirining axirqi menzili üstidiki mes'uliyet tuyghusigha so'al qoydi."

Biz bügün bu heqte kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri dériktori sofi richardsonni ziyaret qilduq. U térmofishir ilgirimu mushu mesilide tenqidke uchrighan bir shirket bolghan iken, u halda ular öz mehsutlirining 3-terepke sétilmasliqigha kapaletlik qilishi kérek idi, deydu. U mundaq dédi: "Térmofishir shirkiti ilgiri mushu sewebtin tenqidke uchrighan idi, undaq bolghan iken eslide bu sh, irket özi mal satqan shirket bilen toxtamlashqanda bu mehsulatlarni 3-terepke sétishqa bolmaydighanliqini shert qilishi kérek. Belkim ular biz bundaq nersige mejburliyalmaymiz, déyishi mumkin, biraq rayondiki saqchi organlirining insaniyetke qarshi jinayet bilen shughulliniwatqanliqini nezerde tutqanda, ular öz mehsulatlarning kishilik hoquq depsendichilikide qollinilmaywatqanliqigha kapaletlik qilishi kérek."

"Nyu-york waqti géziti" ning éytishiche, térmofishir ulargha qayturghan jawabida özlirining "Köp qatlamliq sétiwélish jeryani" barliqini, bu jeryanlarning mehsulatlirining Uyghur éli da'irilirige sétilishi we toshulushining aldini élish üchün layihelen'genlikini we özliriningmu mushuninggha qoshulghan tarqatquchi shirketler bilen ishlewatqanliqini éytqan. "Nyu-york waqti géziti" körgen talondiki tarqatquchi shirketler bu sistémida yoq iken. "Proméga" shirkiti bolsa öz mehsulatlirining Uyghur élidiki saqchilarning qoligha chüshmesliki üchün qandaq tedbir qollan'ghanliqi heqqidiki so'allargha jawab bermigen.

Xewerde éytilishiche, amérika hökümiti alghan tedbirlerge qarimay, bu ikki shirket mehsulatlirining yenila Uyghur élidiki basturush organlirining qoligha chüshüshi, bu mehsulatlarning ishlitilish usulini kontrol qilishning neqeder müshküllükini yorutup béridiken. Amérikada rak késellikliri tetqiqati we jinayet gumandarlirining aqlinip chiqishi üchün qollinilsa, xitayda Uyghurlarning gén arxiplirini turghuzush we ularni mutleq yosunda kontrol qilishtek éghir kishilik hoquq depsendichiliki üchün qolliniliwatqan bu mehsulatning axirqi menzilige kapaletlik qilishning neqeder muhimliqi namayen bolmaqta.

Sofi richardson bolsa bu mes'uliyet yenila térmofishirgha shirketlerde deydu. U mundaq dédi: "Térmo fishir choqum amérikaning tijaret we kishilik hoquq mesilisidiki körsetmiliri boyiche heriket qilip, öz mehsulatlirining sétilish menzili, teminlesh zenjirliri we tarqatquchi orunlirini qattiq kontrol qilishi kérek. Shundaqla yene mushu uchurlarni ammigha ochuq qilishi kérek. Eger qarshi terep ularning mehsulatlirining kishilik hoquq depsendichilikide qollinishigha kapaletlik qilalmaymiz, dise, ular bilen tijaritini toxtutushi kérek. Mana mushundaq addiy."

"Nyu-york waqti géziti" ning éytishiche, ular közdin kechürgen hökümet sétiwélish höjjiti we toxtamida körsitilishiche, bir qanche xitay shirkiti 2019-yili maydin 2021-yili 6-ayghiche Uyghur élidiki sekkiz jama'et xewpsizlik orginigha kem dégende 521 ming 165 dollar qimmitidiki térmo fishér üskünisini satqan. Téxi yéqinda ürümchige jaylashqan xitay shirkiti 40 ming 563 dollarliq mal satqan bolup, térmo fishérning mehsulatliri korladiki saqchixanilargha sétilghan iken. Uyghur élidiki saqchi organliri yene amérikaning "Promega" ning DNA üskünilirini satidighan töt shirket bilen töt ayliq toxtam imzalighan.

Amérika kéngesh palata ezas marko rubiyo amérika shirketlirini bu mesilide dawamliq agahlandurup kéliwatqan biri bolup, u bu heqte "Nyu-york waqti géziti" ge qilghan sözide "Baydén hökümiti choqum barliq ijazet telipi we éksportni kontrol qilishtek barliq tedbirlerni qollinip turup, choqum amérika mehsulatlirining rayonda ishlitilishige xatime bérishi kérek," dégen.

"Nyu-york waqti géziti" ziyaret qilghan xongkong sheher uniwérsitétining qanun proféssori surya diwa qatarliq bir qanche mutexessislermu yuqiriqi bu shirketler mes'uliyetni bashqilargha artipla bu ishtin qutulalmaydu, dégen. Ularmu xuddi sofi richardson xanimgha oxshash bu shirketlerning xitaydiki shirketlerge mal satqanda choqum öz mallirini 3-terepke sétishqa bolmaydighanliqi heqqide éniq shert qoyushi kéreklikini tekitligen.

Bir qisim mutexessiler yene amérikaning "Tiyen'enmén weqesi" din kéyin békitilgen we amérika shirketlirini xitaygha qoral-yaraq sétishtin cheklep kelgen qanunning waqti ötkenlikini, xitayning hazir amérikaning koyzisigha, qoraligha éhtiyajliq emes, belki mushundaq gén uchurlirini yighidighan yuqiri pen-téxnikiliq mehsulatlirigha éhtiyaji barliqini, shunga bu qanunning bügünning éhtiyajlirigha asasen yéngilinishi kéreklikini bildürgen.

Sofi richardson xanimning bizge éytishiche, térmofishirning mehsulatlirini choqum amérika qanunliri boyiche sétilishini tertipke sélish yaki alahide ruxset bilen sétilidighan qilish intayin muhim rol oynaydiken. Bu menidin éytqanda, amérika kéngesh palata ezasi marko rubiyo qatarliqlarning imzalishi bilen bu yil 5-ayda tonushturulghan "Éksportni kontrol qilish qanunini chingitish qanun layihesi" eger maqullansa, amérika mehsulatlirining xitay teripidin Uyghurlargha qaritiliwatqan insaniyetke qarshi jinayette ishlitilishining aldini ünümlük alghili bolidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet