Америка дөләт мәҗлисидә «уйғурлар: хитайдики тәрәққиятқа бәдәл болған зулумлар» темисида йиғин өткүзүлди

Мухбиримиз әзиз
2019-07-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка дөләт мәҗлисидә өткүзүлгән «уйғурлар: хитайдики тәрәққиятқа бәдәл болған зулумлар» темисидики йиғинда д у қ рәиси долқун әйса әпәнди сөзлимәктә. 2019-Йили 16-июл, вашингтон.
Америка дөләт мәҗлисидә өткүзүлгән «уйғурлар: хитайдики тәрәққиятқа бәдәл болған зулумлар» темисидики йиғинда д у қ рәиси долқун әйса әпәнди сөзлимәктә. 2019-Йили 16-июл, вашингтон.
RFA/Eziz

Хитай һөкүмитиниң йеңидин қәд көтүргән иқтисадий қуввәт саһиби икәнлики дунядики көп қисим кишиләргә мәлум болсиму, муәййән сандики хитайшунаслар «бу хил йүксилиш вә тәрәққиятниң арқисиға немиләрниң йошурунғанлиқи көп қисим кишиләргә айдиң әмәс» дәп қарап келиватқанлиқи мәлум. Болупму хитайниң «бир бәлвағ бир йол қурулуши» башланғандин буян буниң муһим өтәр йолидики уйғурларниң милйонлап лагерларға қамилиши вә уйғурларниң ана юртиниң хараблиққа йүзлиниши барғансери кишиләрниң диққитини қозғашқа башлиди. Әнә шу хил әһвалларниң һазирқи йүзлинишигә қарап чиқиш һәмдә америка һөкүмәт қатлимидики мунасивәтлик шәхсләрни бу һәқтә йәнә бир қетим җиддийрәк муамилидә болушқа агаһландуруш мәқситидә 16-июл күни америка дөләт мәҗлисидә «уйғурлар: хитайдики тәрәққиятқа бәдәл болған зулумлар» темисида муһакимә йиғини ечилди.

Бу қетимқи йиғинниң риясәтчиси, америкидики уйғур паалийәтчи турди ғоҗа алди билән йиғинда сөз қилғучи шәхсләрни тонуштуруп өткәндин кейин америка ташқи ишлар министирлиқиниң муавин ярдәмчи министири, «демократийә, кишилик һоқуқ вә әмгәк идариси» ниң башлиқи скот базбийни ечилиш нутқи сөзләшкә тәклип қилди.

Скат базбий сөзидә бүгүнниң өзидила диний әркинликни илгири сүрүш министирлар йиғини вә униң қошумчә паалийәтлириниң тәңла башланғанлиқини, мушу бир қатар җиддий паалийәтләрниң мәркизий нуқтисидики темиларниң бири хитай һөкүмити иҗра қиливатқан кишилик һоқуқни аяқ-асти қилиш сиясәтлири икәнликини сөзләп өтти. Болупму хитайниң иқтисадий җәһәттин гүллинишигә әгишип, миллий вә диний саһәләрдики пәрқлиқ һадисини «тәһдит» дәп қарашқа йүзләнгәнликини, шу сәвәбтин «динни хитайчилаштуруш» дегәндәк тарихта мисли көрүлмигән шоарни оттуриға қоюп, хитай тәвәсидә, болупму уйғурлар диярида диний етиқадни «сиясийлаштуруш» қа зор күч сәрп қиливатқанлиқини, мушу сәвәбтин милйонларчә кишиниң лагерларға қамалғанлиқини, пүткүл уйғурлар дияриниң исми-җисмиға лайиқ «сақчи дөлити» гә айлинип болғанлиқини баян қилип, уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләрниң һәқиқәтәнму еғир бир һалға келип қалғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Хитай һөкүмити уйғурлар диярида иҗра қиливатқан назарәт системиси һәққидә «кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати» хитай бөлүминиң мудири софи ричардсон мәхсус тохтилип өтти. У һазир хитай һөкүмитиниң инсанлар турмушини техиму гүзәлликкә вә қулайлиққа игә қилишни нишан қилған, тәрәққиятниң бәлгилири болған юқири пән-техника васитилирини уйғурларға зулум селиш вә қийнаш васитисигә айландурувалғанлиқини, әмдиликтә болса бу техникиларни чәтәлләрдики уйғур муһаҗирлирини паракәндә қилишқа қәдәр қоллиниватқанлиқи һәққидә көплигән җанлиқ мисалларни баян қилиш арқилиқ, йиғин әһлигә хитай һөкүмитиниң «тәрәққият мәнзириси» арқиға йошурунған зулмәтлик һадисиләрниң бирини тәсвирләп бәрди.

Бу қетимқи йиғинға алаһидә тәклип қилинған меһманларниң бири дуня уйғур қурултийи (д у қ) ниң рәиси долқун әйса иди. Уму өз нөвитидә сөз елип хитай һөкүмитиниң нөвәттики «тәрәққият намида уйғурларни бастуруш» һәрикитиниң тасадипий оттуриға чиқип қалған һадисә әмәсликини, буниң әмәлийәттә хитай һөкүмити уйғурларниң вәтинини ишғал қиливалған вақитлардин башлапла иҗра болушқа башлиғанлиқини, пәқәт униң охшимиған мәзгилләрдә охшимиған намларда давам қилип кәлгән болсиму униң маһийитидә һечқандақ өзгириш болмиғанлиқини әслитип өтти. Болупму 2000-йилларғичә ташқи дуняға һечқачан террорлуқ һәққидә сөз қилип бақмиған хитай һөкүмитиниң «11-сентәбир вәқәси» гә охшаш дуняви вәқәләрдин мәккарларчә пайдилинип бирдинла «терроризмниң қурбанлири» ға айлинивалғанлиқи, буниң билән һазирқи күндә пүткүл уйғурларни «террорчи» дәп қарашқа өткәнликини, ялғуз мушуниң биләнла чәклинип қалмастин һазир чәтәлләргә қол созуп бирләшкән дөләтләр тәшкилати, явропа иттипақи қатарлиқ дуняви тәшкилатларни монопол қилишқа, уйғурларниң демократик әлләрдики қанунлуқ иҗтимаий паалийәтлиригә тосқунлуқ қилишқа йүзлиниватқанлиқини сөзләп келип: «хитай компартийәсиниң өзи дунядики әң чоң террорлуқ тәшкилатидур. Һазирға қәдәр бу партийә нәччә он милйонлап кишиниң өлүп кетишигә сәвәб болған әмәсму?» деди.

Йиғинниң меһманлиридин «кишилик һоқуқ биринчи» тәшкилатиниң рәиси майк брен нуқтилиқ қилип америка һөкүмитигә сунидиған тәклипләр һәққидә сөз қилди. Болупму уйғурлар дияридики сиясий бастурушниң баш иҗрачиси болған чен чүәнгоға «йәр шари магнетиски қануни» бойичә җаза бериш, уйғурлар дуч келиватқан милйонлап лагерға қамилиштәк паҗиәни ялғуз уйғурларға келиватқан зулум, дәпла қарап қалмастин буни йәнә пүткүл инсанийәт дуч келиватқан бир ортақ паҗиә, дәп қараш лазимлиқини алаһидә тәкитлиди.

Хитай түрмисидики уйғур зиялийси илһам тохтиниң қизи җәвһәрму бу қетимқи йиғинда дадисиниң әһвалиға бирләштүргән һалда уйғурларниң қандақ еғир зулумға дуч келиватқанлиқини баян қилип бәрди. Болупму «дадамниң бирдин-бир гунаһи қәләм арқилиқ өз хиялини қәғәзгә язғанлиқи» дейиш арқилиқ хитай һөкүмитиниң уйғурларни бастурушта қайси дәриҗидә икәнликини җанлиқ тәсвирләп бәрди.

Йиғин ахирида биз бу қетимқи йиғинни ортақ тәшкилләшкә мәсул болған «уйғур һәрикити» тәшкилатиниң рәиси рошән аббасни зиярәт қилдуқ. У немә үчүн мушу вақитта бу йиғинни ечиш қарар қилинғанлиқи һәққидә қисқичә чүшәнчә бәрди.

Д у қ ниң рәиси долқун әйсаму айрим зияритимизни қобул қилип, уйғур тәшкилатлириниң лагерлар мәсилисини чөридигән паалийәтлириниң бир муһим нәтиҗиси сүпитидә хитай һөкүмитиниң башта тенивалған лагерларни етирап қилишқа мәҗбур болғанлиқини, шуниң билән бир вақитта муһаҗирәттики уйғур җамаитиниң давамлиқ өз тәшкилатлириниң паалийәтлиригә һәмдәмдә болуши лазимлиқини, «хитай лагерларни тақайдикән» дегәндәк рәңвазлиқларға алдинип қалмаслиқ керәкликини тәкитлиди.

Бу қетимқи йиғинниң ахирида мәхсус соал-җаваб басқучи тәсис қилинған болуп, уйғурлар вә хитай һөкүмити һәққидә оттуриға қоюлған соалларға меһманлар бир-бирләп җаваб бәрди. Йиғин залини ишлитиш вақти тошуп қалғанлиқтин йәнә бир қисим кишиләр өз соаллирини сорашқа илаҗсиз қалди.

Йиғинға америка һөкүмитидики бир қисим хадимлар, уйғурлар мәсилисигә қизиққучилар, ахбарат саһәси вә бир қисим уйғур җамаити қатнашти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт