Amérika dölet mejliside "Uyghurlar: xitaydiki tereqqiyatqa bedel bolghan zulumlar" témisida yighin ötküzüldi

Muxbirimiz eziz
2019-07-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika dölet mejliside ötküzülgen "Uyghurlar: xitaydiki tereqqiyatqa bedel bolghan zulumlar" témisidiki yighinda d u q re'isi dolqun eysa ependi sözlimekte. 2019-Yili 16-iyul, washin'gton.
Amérika dölet mejliside ötküzülgen "Uyghurlar: xitaydiki tereqqiyatqa bedel bolghan zulumlar" témisidiki yighinda d u q re'isi dolqun eysa ependi sözlimekte. 2019-Yili 16-iyul, washin'gton.
RFA/Eziz

Xitay hökümitining yéngidin qed kötürgen iqtisadiy quwwet sahibi ikenliki dunyadiki köp qisim kishilerge melum bolsimu, mu'eyyen sandiki xitayshunaslar "Bu xil yüksilish we tereqqiyatning arqisigha némilerning yoshurun'ghanliqi köp qisim kishilerge ayding emes" dep qarap kéliwatqanliqi melum. Bolupmu xitayning "Bir belwagh bir yol qurulushi" bashlan'ghandin buyan buning muhim öter yolidiki Uyghurlarning milyonlap lagérlargha qamilishi we Uyghurlarning ana yurtining xarabliqqa yüzlinishi barghanséri kishilerning diqqitini qozghashqa bashlidi. Ene shu xil ehwallarning hazirqi yüzlinishige qarap chiqish hemde amérika hökümet qatlimidiki munasiwetlik shexslerni bu heqte yene bir qétim jiddiyrek mu'amilide bolushqa agahlandurush meqsitide 16-iyul küni amérika dölet mejliside "Uyghurlar: xitaydiki tereqqiyatqa bedel bolghan zulumlar" témisida muhakime yighini échildi.

Bu qétimqi yighinning riyasetchisi, amérikidiki Uyghur pa'aliyetchi turdi ghoja aldi bilen yighinda söz qilghuchi shexslerni tonushturup ötkendin kéyin amérika tashqi ishlar ministirliqining mu'awin yardemchi ministiri, "Démokratiye, kishilik hoquq we emgek idarisi" ning bashliqi skot bazbiyni échilish nutqi sözleshke teklip qildi.

Skat bazbiy sözide bügünning özidila diniy erkinlikni ilgiri sürüsh ministirlar yighini we uning qoshumche pa'aliyetlirining tengla bashlan'ghanliqini, mushu bir qatar jiddiy pa'aliyetlerning merkiziy nuqtisidiki témilarning biri xitay hökümiti ijra qiliwatqan kishilik hoquqni ayaq-asti qilish siyasetliri ikenlikini sözlep ötti. Bolupmu xitayning iqtisadiy jehettin güllinishige egiship, milliy we diniy sahelerdiki perqliq hadisini "Tehdit" dep qarashqa yüzlen'genlikini, shu sewebtin "Dinni xitaychilashturush" dégendek tarixta misli körülmigen sho'arni otturigha qoyup, xitay teweside, bolupmu Uyghurlar diyarida diniy étiqadni "Siyasiylashturush" qa zor küch serp qiliwatqanliqini, mushu sewebtin milyonlarche kishining lagérlargha qamalghanliqini, pütkül Uyghurlar diyarining ismi-jismigha layiq "Saqchi döliti" ge aylinip bolghanliqini bayan qilip, Uyghurlar duch kéliwatqan paji'elerning heqiqetenmu éghir bir halgha kélip qalghanliqini alahide tekitlidi.

Xitay hökümiti Uyghurlar diyarida ijra qiliwatqan nazaret sistémisi heqqide "Kishilik hoquqni közitish teshkilati" xitay bölümining mudiri sofi richardson mexsus toxtilip ötti. U hazir xitay hökümitining insanlar turmushini téximu güzellikke we qulayliqqa ige qilishni nishan qilghan, tereqqiyatning belgiliri bolghan yuqiri pen-téxnika wasitilirini Uyghurlargha zulum sélish we qiynash wasitisige aylanduruwalghanliqini, emdilikte bolsa bu téxnikilarni chet'ellerdiki Uyghur muhajirlirini parakende qilishqa qeder qolliniwatqanliqi heqqide köpligen janliq misallarni bayan qilish arqiliq, yighin ehlige xitay hökümitining "Tereqqiyat menzirisi" arqigha yoshurun'ghan zulmetlik hadisilerning birini teswirlep berdi.

Bu qétimqi yighin'gha alahide teklip qilin'ghan méhmanlarning biri dunya Uyghur qurultiyi (d u q) ning re'isi dolqun eysa idi. Umu öz nöwitide söz élip xitay hökümitining nöwettiki "Tereqqiyat namida Uyghurlarni basturush" herikitining tasadipiy otturigha chiqip qalghan hadise emeslikini, buning emeliyette xitay hökümiti Uyghurlarning wetinini ishghal qiliwalghan waqitlardin bashlapla ijra bolushqa bashlighanliqini, peqet uning oxshimighan mezgillerde oxshimighan namlarda dawam qilip kelgen bolsimu uning mahiyitide héchqandaq özgirish bolmighanliqini eslitip ötti. Bolupmu 2000-yillarghiche tashqi dunyagha héchqachan térrorluq heqqide söz qilip baqmighan xitay hökümitining "11-Séntebir weqesi" ge oxshash dunyawi weqelerdin mekkarlarche paydilinip birdinla "Térrorizmning qurbanliri" gha ayliniwalghanliqi, buning bilen hazirqi künde pütkül Uyghurlarni "Térrorchi" dep qarashqa ötkenlikini, yalghuz mushuning bilenla cheklinip qalmastin hazir chet'ellerge qol sozup birleshken döletler teshkilati, yawropa ittipaqi qatarliq dunyawi teshkilatlarni monopol qilishqa, Uyghurlarning démokratik ellerdiki qanunluq ijtima'iy pa'aliyetlirige tosqunluq qilishqa yüzliniwatqanliqini sözlep kélip: "Xitay kompartiyesining özi dunyadiki eng chong térrorluq teshkilatidur. Hazirgha qeder bu partiye nechche on milyonlap kishining ölüp kétishige seweb bolghan emesmu?" dédi.

Yighinning méhmanliridin "Kishilik hoquq birinchi" teshkilatining re'isi mayk brén nuqtiliq qilip amérika hökümitige sunidighan teklipler heqqide söz qildi. Bolupmu Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturushning bash ijrachisi bolghan chén chüen'gogha "Yer shari magnétiski qanuni" boyiche jaza bérish, Uyghurlar duch kéliwatqan milyonlap lagérgha qamilishtek paji'eni yalghuz Uyghurlargha kéliwatqan zulum, depla qarap qalmastin buni yene pütkül insaniyet duch kéliwatqan bir ortaq paji'e, dep qarash lazimliqini alahide tekitlidi.

Xitay türmisidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxtining qizi jewhermu bu qétimqi yighinda dadisining ehwaligha birleshtürgen halda Uyghurlarning qandaq éghir zulumgha duch kéliwatqanliqini bayan qilip berdi. Bolupmu "Dadamning birdin-bir gunahi qelem arqiliq öz xiyalini qeghezge yazghanliqi" déyish arqiliq xitay hökümitining Uyghurlarni basturushta qaysi derijide ikenlikini janliq teswirlep berdi.

Yighin axirida biz bu qétimqi yighinni ortaq teshkilleshke mes'ul bolghan "Uyghur herikiti" teshkilatining re'isi roshen abbasni ziyaret qilduq. U néme üchün mushu waqitta bu yighinni échish qarar qilin'ghanliqi heqqide qisqiche chüshenche berdi.

D u q ning re'isi dolqun eysamu ayrim ziyaritimizni qobul qilip, Uyghur teshkilatlirining lagérlar mesilisini chöridigen pa'aliyetlirining bir muhim netijisi süpitide xitay hökümitining bashta téniwalghan lagérlarni étirap qilishqa mejbur bolghanliqini, shuning bilen bir waqitta muhajirettiki Uyghur jama'itining dawamliq öz teshkilatlirining pa'aliyetlirige hemdemde bolushi lazimliqini, "Xitay lagérlarni taqaydiken" dégendek rengwazliqlargha aldinip qalmasliq kéreklikini tekitlidi.

Bu qétimqi yighinning axirida mexsus so'al-jawab basquchi tesis qilin'ghan bolup, Uyghurlar we xitay hökümiti heqqide otturigha qoyulghan so'allargha méhmanlar bir-birlep jawab berdi. Yighin zalini ishlitish waqti toshup qalghanliqtin yene bir qisim kishiler öz so'allirini sorashqa ilajsiz qaldi.

Yighin'gha amérika hökümitidiki bir qisim xadimlar, Uyghurlar mesilisige qiziqquchilar, axbarat sahesi we bir qisim Uyghur jama'iti qatnashti.

Toluq bet