Jo'anné simis: "Xitay hökümiti 'térrorluqqa qarshi turush' namida dölet térrorluqigha méngiwatidu!"

Muxbirimiz eziz
2019-05-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Jüme namizidin kéyin, yashan'ghan diniy ölima meschit sirtida bir yash bilen söhbet ötküzmekte. 2014-Yili 23-may, ürümchi.
Jüme namizidin kéyin, yashan'ghan diniy ölima meschit sirtida bir yash bilen söhbet ötküzmekte. 2014-Yili 23-may, ürümchi.
AFP

En'gliyediki dunyagha dangliq rotlij (Routledge) neshriyati 1982-yilidin tartip qerellik neshr qilishni bashlighan "Ottura asiyagha nezer" zhurnilining 2019-yilliq 1-sani mexsus Uyghurlar mesilisige béghishlandi.

Bolupmu yéqinqi yillardin buyan Uyghurlar heqqidiki izdinishliri bilen közge chéliqishqa bashlighan bir qisim alim we mutexessislerning Uyghurlar diyaridiki mustemlike tüzümi, Uyghurlardiki islam dini duch kéliwatqan xirislar, "Térrorluq mesilisi" we zorluq heriketliri, toqunush we lagérlar mesilisi qatarliq témilar boyiche yézip chiqqan maqalilirining bu san'gha toplinishi bilen Uyghur diyarining nöwettiki weziyiti sistémiliq tehlil qilin'ghan yéngi bir ilmiy eser wujudqa chiqti.

Bu mexsus sanning tehrirlikini üstige alghan Uyghurshunas, en'gliyediki néwkasl uniwérsitétining oqutquchisi jo'anné simis xanim (Dr.Joanne Smith Finley) Ötken on nechche yildin béri özining Uyghurlar heqqidiki yirik eserliri bilen köpchilikke tonulushqa bashlighan alimlarning biri. Uning bu mexsus san üchün yazghan maqalisining biri xitay kompartiyesining Uyghur diyaridiki térrorluqqa qarshi turush tedbirliri heqqide bolup, aptor bu mesilide xitay kompartiyesining "Bixeterlik" namida ijra qiliwatqanlirini mahiyette dölet térrorizmining namayan bolushi, dep xulase chiqiridu.

Aptor alahide tekitligen nuqtilarning biri, shi jinping hakimiyetni qolgha alghandin buyan xitaylarni asas qilghan dölet hakimiyitining medeniyet jehettiki perqlerni "Bixeterlik mesilisi" qilip kötürüp chiqishi bolup hésablinidu. Buning bilen Uyghurlarning jismaniy alahidiliki, tili, oy-xiyali, diniy étiqadi we medeniyiti birdek bu xitay döliti üchün "Térrorluqning yoshurun tehditliri" bolup qalghan. Bu "Tehditler" ni yoqitish üchün bolsa xitay hökümiti bir qatar bixeterlik tedbirlirini tüzüp chiqqan hemde mushu arqiliq bixeterlikni ishqa ashurmaqchi bolghan. Buning bilen Uyghurlar diyaridiki pütün dunyagha pur ketken ghayet zor kölemlik nazaret méxanizmi we lagérlar mesilisi otturigha chiqqan.

Biz bu mesililer heqqide jo'anné xanim bilen ayrim söhbetleshkinimizde uningdin néme üchün xitay dölitining atalmish "Bixeterlik tedbirliri" ni dölet térorizimigha mangghanliq, dep qaraydighanliqini soriduq. U buningdiki eng muhim bolghan bir amil qatarida lagér mehbuslirining téxi sadir bolmighan "Jinayet" üchün qamaqqa chüshüshi ikenlikini alahide tekitleydu: "Aldi bilen qaraydighan bolsaq térrorluqqa qarshi bu tedbirler mahiyette aldin ala xaraktérdiki, shundaqla aldini élish meqsitidiki tedbirler bolup, uningda kishilerning gunahkar ikenliki ispatlanmay turupla ular gunahkar, dep texmin qilinidu. Yene kélip bu tedbirler peqetla mentiqige chüshmeydu. Shinjangdiki bir qisim jaylarda xitay bolmighan ahalining 10 pirsenti, hetta 20 pirsentini esebiylik gumani bilen tutqun qilip qamaqqa élishni héchqandaq qilipmu yolluq, dep chüshendürgili bolmaydu. Bolupmu ashu insanlar resmiy türde mushundaq bir jinayet bilen eyiblenmigen we qanuniy tertipte qamaq jazasigha höküm qilinmighan ehwalda téximu shundaq bolidu. Bu xildiki qanuniy tertiptin ötmigen qolgha élishlar we tutqun heriketliri saqchi yaki partiyelik kadirlarning mundaqla bir buyruqliri bilen ijra boluwatidu. Buningda héchqandaq sot tertipi mewjut emes."

Aptorning qarishiche, Uyghurlar diyaridiki zor tutqunning deslepki shepisi 2014-yilila bashlan'ghan. Shu waqitlarda ürümchidiki her derijilik hökümetler ürümchi shehiridiki Uyghur köchme nopusini öz yurtlirigha qaytip yéngidin kimlik élishni buyrughan. Shu qatarda yurtlirigha qaytqanlar ichide aq-qarini perq ételeydighan, dindar kishiler deslepki qedemde bir-birlep iz-déreksiz yoqilishqa yüz tutqan. Ularning tutqun qilinishigha bolsa ularning "Esebiylik bilen yuqumlinip qalghanliqi" seweb bolghan. Kéyinche bu xil tutqun tedrijiy sheherlerge kéngeygen hemde uning xaraktérimu özgirip mangghan. 2016-Yilidin bashlap bu heriket "Ikki yüzlimichi" lerni pash qilishqa merkezleshken.

U bu heqte mundaq deydu: "Bu xildiki tedbirler barghanséri kemsitish tüsini éliwatidu. Qaraydighan bolsaq xitay jem'iyitige eng chongqur derijide yughurulup ketken, xitaychini sudek sözleydighan Uyghurlar he désila guman obyékti bolup qéliwatidu hemde asanla 'ikki yüzlimichi' dégen qalpaqni kiyip qéliwatidu. Yeni bu xil kishiler hökümet organliri üchün xizmet qiliwatqan turuqluq xitay dölitige yoshurun rewishte sadaqetsizlik qilghan, dep eyibliniwatidu, hazir ewj éliwatqan ghayet zor nazaret méxanizmi we zor tutqun emeliyette ghayet zor kölemdiki 'ghayipliq' qa seweb boluwatidu. Bezilerning ashu tutqun qilin'ghan orunlarda rohiy we jismaniy zorluqlargha duch kéliwatqanliqi, bu jaylarda qiynaq we ölüm hadisilirining yüz bériwatqanliqi bolsa ilgiriki waqitlarda dunyaning bashqa jaylirida, bolupmu bir qisim latin amérikasi döletliride ispatlan'ghan dölet hamiyliqidiki térrorluqning asasliq belgiliri hésablinidu."

Aptorning bayanlirigha qarighanda, Uyghurlar diyaridiki tutqunda "Térrorluq we esebiylik" ke baghlinip tutqun qilin'ghanlarning dindar bolushtek ortaq alahidilikidin bashqa yene 15 yashtin 55 yashqiche bolush (yeni herbiylik yéshida bolush), Uyghur bolush, ishsiz bolush, pasport alghan yaki almaqchi bolush, chet'elde tughqanliri bolush dégendek bir qatar alahidilikliri bar iken. Bu xil alahidilikni hazirlighan kishiler birdek "Ishenchsiz kishiler" dep qaralghan hemde lagérlargha yollan'ghan. Buning bilen namaz oquydighanlar, perzentlirige diniy isim qoyghanlar, diniy libas kiygenler, balilirigha "Qur'an" ögetkenler, téléfonliridin diniy mezmun bayqalghanlar, chet'elge sayahetke chiqqanlar dégendek normal hayatning birer alahidiliki eks etkenliki kishi lagérgha qamiliwergen. Ular bu lagérlarda xitayche til öginishtin bashqa eng muhimi özlirining milliy we diniy kimlikige jeng élan qilishi lazim bolghan. Lagérdiki rohiy we jismaniy qiynaqlar ashkara boluwatqanda lagér sirtidikilerning hali ulardinmu xarab halgha chüshüp qalghan.

U bu heqte söz bolghanda mundaq deydu: "Ghayet zor bolghan nazaret méxanizmi we tutqun qilinish tehditi bolsa yene bir yaqtin shinjangdiki téxi lagérlargha qamalmighan türkiy tilliq musulmanlarni yürek'aldi qilip muntizim halda sarasimgha séliwatidu. Özlirining herqachan tutulup kétishidin endishige chüshüp qalghan bu insanlar ayighi chiqmas qorqunch we endishe ichide yashashqa mejbur bolmaqta. Bu xil qorqunch tuyghusi sewebidin kishiler özlirining normal adetlirini özgertishke mejbur boluwatidu. Mesilen, gep-sözde alahide éhtiyatchan bolush, islam dinigha chétishliq pa'aliyetlirini biraqla toxtitish dégendek. Nurghun kishiler uruq-tughqanliri, qoshniliri we dost-buraderlirining ghayib bolup kétishi we yaki tutqun qilin'ghanliqi sewebidin ularning esli-wesli wehime bilen chirmilishqa bashlidi. Emdi muhajirettiki Uyghurlargha qaraydighan bolsaq mushu ishlar sewebidin ular shinjangda qalghan ata-aniliri yaki perzentliri bilen alaqilishalmasliqning derdide sekpare boluwatidu. Xitay döliti yaki shuning sayiside ish yürgüzüwatqan saqchilar hemde hökümet emeldarliri mushu xil térrorluqni gherezlik halda ijra qiliwatidu. Ular mushu arqiliq Uyghurlarni qorqutushni we siyasiy mewqe jehette bashqiche birer heriketning bolup qélishini tosmaqchi boluwatidu. Shuning üchün ular dölet térrorizmini ijra qilidu. Térrorizm tetqiqati bilen tonulghan alimlardin richard jékson bu heqte toxtilip 'dölet térrorizmi ahalini qisqa muddette wehimige sélish arqiliq döletning uzun muddetni közligen siyasiy kontrolluqini emelge ashurushni nishan qilidu' dep körsitidu."

Aptor xulase teriqiside xitay dölitining dölet térrorizmini yolgha qoyushi heqqide ortaq qobul qilin'ghan puqralargha qarshi zorluq we tehdit heriketlirining mewjut bolushi, herbiy we saqchilarning dölet namidin bu xil zorluq we tehditni ijra qilishi, ziyankeshlikke uchrighuchilar özlirining ish-herikitini özgertishke mejburlinish dégendek bir qatar aldinqi shertlerni körsetkendin kéyin xitay hökümitining Uyghurlar diyarida "Térrorluqqa qarshi turush" namida qiliwatqanlirining mushu tebirlerge toluq chüshidighanliqini, shunga ularni "Tipik bolghan dölet térrorizmi" dep teripleshke bolidighanliqini alahide tekitleydu.

Toluq bet