Dolqun eysa: "Yawropa 'qayta yüz bermeydu' dégen idi, emma Uyghur qirghinchiliqigha némishqa süküt qilidu?"

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-09-14
Élxet
Pikir
Share
Print
Yawropa ittipaqi bash shtabining sirtida yawropa ittipaqining lepildep turghan bayriqi. 2020-Yili 27-yanwar, biryussél, bélgiye.
Yawropa ittipaqi bash shtabining sirtida yawropa ittipaqining lepildep turghan bayriqi. 2020-Yili 27-yanwar, biryussél, bélgiye.
AP

Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysaning "Yawropa 'qayta yüz bermeydu' dégen idi, emma Uyghur qirghinchiliqigha némishqa süküt qilidu?" namliq ochuq xéti élan qilindi.

Bügün 14-séntebir xitay re'isi shi jinping bilen yawropa ittipaqining re'islikini ötewatqan gérmaniye bash ministiri anjila mérkil, yawropa kéngishining re'isi charlés michél, yawropa komisiyunining re'isi ursula won dér layin qatarliqlar tor söhbiti ötküzüp, yawropa ittipaqi bilen xitayning kelgüsi munasiwetlirini muzakire qilish küntertipke qoyulghan idi.

"Yawropa ittipaqining yéngi xitay siyasiti üstelge tashlinidighan muhim uchrishish" dep teripliniwatqan bu söhbet ötküzülüshtin ilgiri, yawropa parlaméntining birqisim ezaliri, bezi döletlerning kishilik hoquq komitétliri we xelq'araliq kishilik hoquq teshkilatliri türlük bayanat, ochuq xetlerni élan qilip, xitayning Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqlirini bu yighinda ochuq otturigha qoyushni, xitayni tizginlesh üchün choqum ünümlük tedbirlerge muraji'et qilishni telep qilishqan idi. 14-Séntebir küni d u q re'isi dolqun eysaning yawropa metbu'atlirida élan qilin'ghan "Yawropa 'qayta yüz bermeydu' dégen idi, emma Uyghur qirghinchiliqigha némishqa süküt qilidu?" namliq obzori shularning jümlisidin biri bolup qaldi.

Dolqun eysa ependi bu heqte toxtalghanda, özining ikkinchi dunya urushi mezgilidiki yehudiy qirghinchiliqidin kéyin yawropa teripidin "Emdi hergiz yüz bermeydu" dep atalghan irqiy qirghinchiliqning bügün Uyghurlar üstidin ashkara yüz bériwatqanliqini, emma yawropaliqlarning buninggha süküt qiliwatqanliqini yorutup bérish üchün mezkur obzorini élan qilghanliqini tilgha aldi. U sözide yene bu obzorda algha sürülgen idiyeni eskertip ötti.

Dolqun eysa ependi "Yawropa siyasiti" namliq zhurnalda élan qilin'ghan bu obzorida mundaq bayanlargha orun bergen: "Xitay hakimiyiti 1 milyondin 3 milyon'ghiche bolghan Uyghurlarni jaza lagérlirigha bend qilip, zamawiy qullargha aylandurmaqta. Uyghurlarning tilini, dinini cheklimekte. Meschit, mazarlirini, qebristanliqlirini weyran qilmaqta. Balilarni ata-aniliridin ayrip élip, ularning méngisini yuymaqta. Ayallar tughmasliqqa mejburlanmaqta. Wehalenki, yawropa ittipaqi deslepki inkaslirini hésabqa almighanda, bu paji'elerge qarita héchnéme démidi we héch ishmu qilmidi. Eger yawropa ittipaqining kishilik hoquqni qoghdash wedisi yalghan bolmisa, u halda bizning kimlikimizni we pa'aliyetlirimizni öz himayisi astigha élishi lazim!"

Dolqun eysa ependi bu xususta toxtalghanda, nöwette yawropa ittipaqida wezipe ötewatqan anjila mérkil bashliq rehberlerni emeliy heriketliri bilen xitayning irqiy qirghinchiliqlirigha xatime bérish üchün tedbir élishqa chaqirghanliqini tekitlidi.

10-Séntebir yawropa parlaméntining ezaliridin rafa'il glukisman, rayinxard butikofér, en'gén er'oghlu, miriyam lékisman qatarliqlar xitay re'isi shi jinping bilen söhbette bolidighan gérmaniye bash ministiri anjila mérkil, yawropa kéngishining re'isi charlés michél, yawropa komisiyunining re'isi ursula won dér layin we firansiye pirizdénti makron'gha ochuq xet yézip, ularning Uyghurlar uchrawatqan éghir paji'elerge jiddiy köngül bölüshini telep qilshqan idi.

Ularning "Yawropa ittipaqi xitayning shinjang Uyghur aptonom rayoni we xongkongdiki kishilik hoquq depsendichiliklirige jiddiy mu'amile qilishi lazim" dégen jümle bilen bashlan'ghan mezkur xétide mundaq bayanlar yer alghan: "Biz xitayning shinjang Uyghur aptonom rayonidiki yuqiri sür'ette nacharlishiwatqan kishilik hoquq weziyitidin entayin zor endishe qilmaqtimiz. Yéqinqi 3 yildin buyan xitayning keng kölemde milyonlighan Uyghurlarni xalighanche tutup lagérlargha qamighanliqi, Uyghur ayallarini tughmasliqqa mejburlaydighan tedbirlerning yolgha qoyulghanliqigha da'ir köpligen paklitlar ashkarilandi. Xitayning Uyghur ayallirining tughutini cheklesh, meschit we qebristanliqlarni keng kölemde weyran qilish, Uyghur medeniyiti, tarixi, Uyghur kimliki we fizikiliq alahidiliklirige ziyankeshlik qilish, Uyghur tilini yoqitishqa térishish, mejburiy emgek we zamaniwi qulluq, diniy jehettiki éghir depsendichilik, balilarni ata-aniliridin ayrip tashlash, mana bularning hemmisi éghir derijidiki kishilik hoquq depsendichilikliridur. Weziyetning kölimi we éghirliq derijisi yawropa ittipaqining jiddiy hem küchlük tedbirige mohtajdur."

Bu xette yene xitayning hazirgha qeder yawropa ittipaqigha kishilik hoquq weziyitini yaxshilash toghruluq bergen wedilirining héch birining emelge ashmighanliqi eskertilgen.

Toluq bet