Д у қ рәиси долқун әйса 1988-йилидики уйғур алий мәктәп оқуғучилар һәрикитиниң 36 йиллиқини әсләп өтти

Мюнхендин ихтиярий мухбиримиз әкрәм тәйярлиди
2024.06.17
sepdashlar-uchrushishi-2018-1024 Дуня уйғур қурултийи уюштурған дуняниң һәрқайси әллиридики “15-июн алий мәктәп оқуғучилар һәрикити” ниң шаһитлириниң “сәпдашлар учришиши” паалийитидин бир көрүнүш. 2018-Йили 15-июн, германийә, мюнхен
Ekrem

1989-Йили хитай пайтәхти бейҗиңда “тйәнәнмен оқуғучилар һәрикити” йүз бериштин бир йил илгири, йәни 1988-йили 6-айниң 15-күни уйғур дияриниң мәркизи үрүмчи шәһиридә “шинҗаң университети” ни асас қилған уйғур алий мәктәп оқуғучилириниң хитай һакимийитигә қарши зор көләмлик наразилиқ намайиши йүз бәргән иди. Бу мунасивәт билән д у қ рәиси долқун әйса әпәнди 15-июн өзиниң X һесабида язма елан қилип, “15-июн алий мәктәп оқуғучилар һәрикити” ниң 36 йиллиқини әсләп өткән.

У язмисида төвәндикидәк мәзмунларға орун бәргән: “мениң хитай һакимийитигә қарши тәвәккүлчилик һәрикәтлирим бундин 36 йил илгири башланған иди. Бүгүн, мән сәпдашлирим билән биргә рәһбәрлик қилған 1988-йилидики үрүмчи алий мәктәп оқуғучилириниң демократик қаршилиқ һәрикитиниң 36 йиллиқ хатирә күни. Заманида миңлиған уйғур оқуғучи зор җасарәт билән хитай һакимийитиниң миллий кәмситиш сияситигә қарши авазлирини яңратқан иди.”

Долқун әйса әпәнди мәзкур язмисида, өз бешидин өткән бир қисим кәчмишлириниму тилға елип мундақ баян қилған: “мән 20 йешимда ‛паракәндичилик туғдурғучи‚ дәп қарилип мәктәптин қоғландим. 30 Йешимда ‛бөлгүнчи вә қатиллиқ суйиқәстидә болғучи‚ дәп әйиблинип, хәлқара сақчи тәрипидин үстүмдин тутуш буйруқи чиқирилдим. 35 Йешимда ‛террорист‚ атилип, нурғун дөләтләрдә қолға елиндим. ялғуз мәнла әмәс, аиләмдикиләрму буниң еғир бәдилини төлиди. Анам хитайниң җаза лагерида өлтүрүветилди. Мениң икки қериндишим хитайниң түрмисидә, уларниң һазирму һаят яки әмәсликини билмәймән. Булар мениң тәвәккүлчилик билән өткән кәчмишлиримниң пәқәт бир парчиси. Әмма мән күрәшлиримдин һәргиз ваз кәчмидим. Ақивәт адаләт йолини тапти. 2018-Йили мениң үстүмдин чиқирилған хәлқара сақчидики қизилбашлиқ тутуш буйруқи 21 йилдин кейин әмәлдин қалдурулди. 2006-Йили мени чеграда тутуп қелип германийәгә қайтурувәткән американиң дөләт мәҗлиси залида 2016-йили кишилик һоқуқ мукапатиға вә 2019-йили хәлқара демократийә мукапатиға ериштим. Мән рәисликини өтәватқан д у қ 2023-йили вә 2024-йили нобел тинчлиқ мукапатиға намзат көрситилди. Мән өткән 36 йилда сансизлиған вәқәләргә шаһит болдум. Бундин кейин йәнә қандақ кәчмишләрни баштин көчүримиз, немиләргә еришимиз, немиләрни йоқитимиз, буни көримиз. Мән мушу мунасивәт билән бундин 36 йил илгири мән билән мүрини мүригә тирәп бу намайишқа қатнашқан миңлиған мәктәпдашлиримға салам вә һөрмәтлиримни билдүримән.”

1988-Йилидики алий мәктәп оқуғучилар һәрикитиниң 36 йиллиқ хатирә күни мунасивити билән бүгүн зияритимизни қобул қилған д у қ рәиси долқун әйса әпәнди алди билән 1988-йили 6-айниң 15-күни намайиш өткүзүлүштин илгири, уйғур аптоном районидики хитай һакимийитиниң бир бөләк қорчақ әмәлдарлири билән әйни чағда елип берилған сөһбәтни тилға елип өтти. У сөзидә йәнә, хитайниң миллий кәмситиш вә айримичилиқ сиясәтлириниң 2016-йили җаза лагерлири тәсиси қилинип, ирқий қирғинчилиқлар йүз беришкә башлиғандин кейин пәйда болмиғанлиқини, бәлки бундин 36 йил илгирики шу заманлардиму мәвҗутлуқини әскәртти.

1988-Йилидики алий мәктәп оқуғучилар һәрикитиниң йетәкчилиридин бири, мәркизи вашингтондики уйғур һәрикити тәшкилатиниң рәһбири рошән аббас ханим болуп, у бүгүн бу һәқтә тохталғанда “1985-йили вә 1988-йилидики алий мәктәп оқуғучилар һәрикити бизниң күрәш тарихимизниң юқири бәтлиридин орун алидиған шанлиқ һәрикәтләрдур” дегәнләрни тилға алди.

Шу қетимқи һәрикәтниң иштиракчилиридин бири болған германийәниң мюнхен шәһиридики җамаәт әрбаби аблимит турсун әпәнди болса “1988-йилидики алий мәктәп оқуғучилар һәрикити хитай һакимийитигә бу земинниң игиси биз, биз техи һаят” дегән сигнални берәлигән унтулғусиз бир һәрикәт икәнликини тәкитлиди.

Мәлум болушичә, өз вақтида “15-июн алий мәктәп оқуғучилар һәрикити” ни тәшкиллигүчиләрниң бир қисми вәтинини тәрк әткән болса, бир қисми хитайниң җаза лагерлирида һаятидин айрилған, йәнә бир қисми еғир қамақ җазалириға мәһкум болған. Мәсилән, д у қ ниң рәислик вәзиписини өтәватқан долқун әйса вә уйғур һәрикити тәшкилатиниң рәһбири рошән аббаслар 1990-йилларниң алди-кәйнидә вәтинини тәрк әткән. Варис абабәкри 2019-йили 24-ноябир җаза лагеридин қоюп берилип бир һәптидин кейин қаза қилған. Әркин турсун 2021-йили 4-айниң 21-күни 20 йиллиқ қамақ җазасиға мәһкум қилинған.

Д у қ 2018-йили 15-июндин 17-июнғичә дуняниң һәрқайси әллиридики “15-июн алий мәктәп оқуғучилар һәрикити” ниң шаһитлирини германийәниң мюнхен шәһиригә җәм қилип, “сәпдашлар учришиши” дегән намда бу һәрикәтниң 30 йиллиқини хатирилигән иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.