“Dunya axbarat erkinliki küni” de tutqundiki Uyghur zhurnalistliri eslep ötüldi

Washin'gtondin muxbirimiz nur'iman teyyarlidi
2024.05.03
4 Yildin buyan iz-déreksiz ghayib qilin'ghan zhurnalist qurban mamutqa erkinlik telep qilinmaqta Uyghur diyaridiki tesiri eng küchlük nopuzluq zhurnal - “Shinjang medeniyiti” ning bash muherriri, 70 yashtin ashqan qurban mamut ependi. 2017-Yili féwral, washin'gton.
Photo: RFA

“Chégrasiz muxbirlar teshkilati” 3-may küni “Dunya axbarat erkinliki küni” de 2024-yilliq “Dunya axbarat erkinlik körsetküchi” ni élan qildi. Körsetküchke qarighanda, pütün dunyada türmige qamalghan 300 din artuq axbarat xadimining 119 nepiri xitayda iken.

Amérikadiki “Uyghur kishilik hoquq qurulushi” (UHRP) yéqinda Uyghurlarning tutqun qilinish we qamaq jazasigha höküm qilinish ehwaligha da'ir bir istatistika doklati élan qilghanidi. Doklatta Uyghur rayonidiki Uyghurlar we bashqa türkiy milletlerning her 100 ming adem ichide 3814 adem türmide ikenliki؛ xitay miqyasi boyiche türmige solan'ghan xitaylar her 100 ming adem ichide 80 neper ikenliki؛ bu dégenlik Uyghurlar we bashqa türkiy milletlerning türmige qamilish nisbiti xitaylargha qarighanda 47 hesse köplüki alahide tekitlen'gen.

Mezkur doklatning aptori, Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi ben kardus (Ben Carrdus) bu heqte toxtilip, bu reqem “Türmige qamalghan adem sani eng köp” dep dangq chiqarghan el-salwadordiki türme tutqunliridinmu üch yérim hesse yuqiri ikenlikini bildürgen.

Chégrasiz muxbirlar teshkilatining 2019-yili Uyghur kishilik hoquq qurulushi bilen birliship élan qilghan bir doklatida, xitay türmilirige qamalghan 111 neper zhurnalistning 58 nepirining Uyghur diyaridin ikenliki bildürülgenidi.

Obzorchi yalqun rozi ependi.
Obzorchi yalqun rozi ependi.
Social Media

Amérika zhurnalistlarni qoghdash komitéti “Dunya axbarat erkinliki küni” munasiwiti bilen 2017-yili tutqun qilin'ghan, Uyghur jem'iyitige tonulghan zhurnalist qurban mamut heqqide mexsus xewer bergen. Xewerde yene 2016-yili tutulup, 16 yilliq késilgen dangliq Uyghur yazghuchi yalqun rozi heqqidimu melumat bérilgen.

Amérika zhurnalistlarni qoghdash komitétidin xitaydiki axbarat erkinliki we tutqundiki Uyghur axbarat xadimliri heqqide sorighan so'allirimizgha, amérika zhurnalistlarni qoghdash komitétining xitay ishliri wekili (CPJ's China representative) ayris su (Iris Hsu) xanim élxet arqiliq jawab qayturdi.

U jawab xétide aldi bilen axbarat erkinlikining muxbirlarning jazalinishtin, parakendichilikke, tosqunluqqa uchrashtin xaliy halda, qorqmastin ammigha heqiqiy ehwalni xewer qilish mejburiyitini ada qilishigha kapaletlik qilish ikenlikini tekitligen.

U xitaydiki axbarat erkinlikining cheklimiliri heqqide mundaq dep yazghan: “Xitay da'iriliri musteqil axbarat xadimlirini chégra ichi we sirtida basturush üchün zor tirishchanliq körsetmekte. Bu basturush xitaydiki axbarat erkinlikining barghanséri nacharlishiwatqanliqini, xitay hökümitining dunyaning bashqa jayliridiki ölchemlik axbarat erkinlikige chidimasliq qilishini keltürüp chiqarmaqta. Xitay ezeldin oxshimighan köz qarash we tenqidiy shekillik axbaratni dölet bixeterlikige ziyan yetküzidu, dep qaraydu. Mesile chiqqanda öz hakimiyitining tüzülmisidiki mesililerni tekshürüshtin özini qachurup, eksiche axbarat erkinlikini basturidu. ”

U xitay hökümiti teripidin tutulghan Uyghur axbarat xadimliri heqqide mundaq dep yazghan: “Uyghur muxbirlirining ehwali téximu nachar. Türmidiki Uyghur muxbirlirining hemmisi dégüdek ‛döletke qarshi turush jinayiti‚ bilen eyiblinip, nechche on yil yaki muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan. Béyjingning Uyghurlargha qarita élip barghan éghir basturushliri ‛irqiy qirghinchiliq‚ we ‛insaniyetke qarshi jinayet‚ dep békitildi. Xitay hökümiti barliq küchini ishlitip, qilghan wehshiylikini yoshurush we ret qilish üchün, Uyghur rayonidiki weqelerning xewer qilinishigha izchil tosqunluq qilip kéliwatidu.”

35 Yil Uyghur rayonida muxbirliq we muherrirlik bilen shughullan'ghan, nöwette awstraliyede yashawatqan selime kamal xanim radiyomizning ziyaritini qobul qilip, eyni waqittiki axbarat muhitini eslep ötti. U özining “Körünüp turghan emma yazghili bolmaydighan” nurghun ishlargha shahit bolghanliqini éytti.

U, ijtima'iy taratqular arqiliq burunqi xizmetdashliridin 4 kishining lagérgha élip kétilgenlikini, hetta birsining binadin özini tashlap ölüwalghanliqini anglighan.

Ayris su xanim del mushundaq qiyin shara'itta muxbirliq kespi bilen shughulliniwatqanlargha qarita mundaq dep yazghan: “Axbaratchiliq bir japaliq xizmet. Kesipdashlirimiz bezide özlirining shexsiy bixeterliki bilen xewerni yetküzüsh mejburiyiti arisidiki qiyin tallashqa duch kélidu. Meyli sizning tallishingiz qandaq bolushidin qet'iynezer, biz sizni qollaymiz. ”

U axirida xitayda qolgha élin'ghan muxbirlarni qutquzushning yoli heqqide mundaq dep yazghan: “Zhurnalist bolush süpitimiz bilen, bizning xitayda qolgha élin'ghanlargha yardem bérishtiki eng küchlük qoralimiz, ötmüshtiki we hazirqi weqelerni izchil we toghra xatirilep méngish we her pursette xitay da'irilirining epti-beshirisini ashkarilashtur. ”

 “Dunya axbarat erkinliki küni” munasiwiti bilen muhajirettiki Uyghurlar tutqun qilin'ghan Uyghur axbarat xadimliri we yazghuchilar heqqidiki melumatlarni qaytidin keng da'iride hembehirligen. Bu melumatlargha qarighanda, xitay merkiziy xelq radiyosining muxbiri memetjan abdulla 2009‏-yili qolgha élinip, muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghan. “Selkin tori” ning tor bashqurghuchisi gülmire imin 2009-yildiki 5-iyul ürümchi qirghinchiliqida muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghan. Yazghuchi nurmemet yasin “Yaw kepter” namliq hékayisi seweblik 2003‏-yili noyabirda 10 yilliq qamaqqa höküm qilin'ghan. Xoten wilayiti we chira nahiyelik yazghuchilar jem'iyitining ezasi gülnisa imin 2018-yili dékabir éyida tutqun qilinip, 2019-yilning axirida 20 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.