Ши җинпиңниң бимәнә шоари: “дунядики барлиқ хитайлар хитай үчүн һәссә қошуши керәк”

Вашингтондин мухбиримиз җәвлан тәйярлиди
2024.03.26
shijinping-herbiy-mozey Хитай рәиси ши җинпиң вә йенидики компартийә байриқи көрситилгән бүйүк екранниң алдида туриватқан зиярәтчиләр. Җуңго хәлқ инқилаби һәрбий музейи, бейҗиң, хитай, 2022-йили өктәбир.
Reuters

Хитай ичи вә сиртида хитай милләтчиликини күчлүк сиясий қорал қиливалған ши җинпиңниң дөләт ичидә уйғур қатарлиқ милләтләргә ирқий қирғинчилиқ сиясити йүргүзүш билән биргә, бүйүк хитай бирлики, йәни “бүйүк җуңхуа” ғайисини әмәлгә ашурушқа урунуп келиватқанлиқи мәлум.

23-Март күни “әлҗәзирә” торида елан қилинған “учиға чиққан тәлвилик: ши җинпиңниң барлиқ хитайларни хитай һекайисини сөзләшкә чақириши ғәзәп қозғиди” намлиқ мақалидә, һазирқи хитай рәһбириниң “бүйүк хитай” ғайисини әмәлгә ашуруш үчүн дунядики барлиқ хитайларни һәрикәт қилишқа чақириқ қилғанлиқи, әмма униң көп қисим хитай көчмәнлиридә бизарлиқ пәйда қилиши мумкинлики оттуриға қоюлған.

Мақалидә көрситилишичә, хитай компартийәси баш секретари ши җинпиң хитай һекайисини сөзләштә дуняниң һәр қайси җайлиридики хитай көчмәнлириниң актип рол ойниши керәкликини тәкитләп: “дөләт ичи вә сиртидики җуңхуа пәрзәнтлири җуңхуа миллитиниң улуғ гүллинишини әмәлгә ашуруш үчүн тегишлик рол ойниши керәк” дегән.

Мутәхәссисләрниң билдүрүшичә, ши җинпиң бу йәрдә дуняниң һәммә йеридики хитайларни, җүмлидин кейинки нәсилдә шалғутлишип кәткән хитайларни, һәтта коммунист хитайға бәк садиқ болмиған хитайларниму хитай һакимийитиниң тәрәққий қилишиға һәссә қошушқа вә униң мәнпәәтини қоғдашқа чақирған, йәни уларни хитай үчүн хизмәт қилидиған актип күч қатарида қолланмақчи болған.

Түркийә һаҗәттәпә университети оқутқучиси, доктор әркин әкрәм әпәндиниң билдүрүшичә, коммунист хитай һакимийити йеңи қурулған вә қийинчилиққа учриған мәзгилдә хитай милләтчиликини көтүрүп чиқип, чәт әлдә тәсири бар хитайларни хитайға төһпә қошушқа дәвәт қилған, әмма “мәдәнийәт инқилаби” да уларниң һәммисини җайлиған. Нөвәттә ши җинпиңниң чақириқиға көп хитайлар қетилмаслиқи мумкин икән.

Америкадики хитай анализчиси ху пиң әпәнди мундақ дәйду: “чәт әлләрдики хитайларниң көпинчиси коммунист хитайниң һөкүмранлиқидин нарази болғанлиқи үчүнла хитайни ташлап чәт әлгә маканлашқан. Буни ши җинпиң билмәй қалмайду, шундақ туруқлуқ уларни ‛хитай чүши‚ ни әмәлгә ашурушқа чақириқ қилиши наһайити бимәнилик. Әмма ши җинпиң буни қилишқа мәҗбур. Бу арқилиқ чәт әлдики бир қисим хитайларниң милләтчилик еңини қозғитиши мумкин, әмма көп қисим хитайлар униң чақириқиға әгәшмәйду” .

Мақалидә ейтилишичә, ши җинпиң икки түркүмдики хитайларни “хитай аилисиниң әзалири” дәп қариған болуп, улардин бири өз вәтининиң хитай икәнликини мәңгү унтумиған хитай пуқралири, йәнә бири өзиниң томурида еқиватқан қанниң хитай қени икәнликини мәңгү инкар қилмиған хитай пуқралири икән.

Әмәлийәттә чәт әлдики хитайларниң тәркиби мурәккәп болуп, бәзилири хитай һөкүмити үчүн актиплиқ билән хизмәт қилишни халиса, бәзилири хитай компартийәсигә вә ши җинпиңниң сияситигә қарши туруп, хитайниң чәт әлдики зәрбә бериш нишаниға айланған. Болупму, тәсири чоң шәхсләр хитайға қарши мәйданини билдүргән һаман, хитай һөкүмити уни бесиқтурушқа урунған. Мәсилән, канадаға көчмән болған хитай пуқраси кенни чю (Kenny Chiu) 2019-йил канада парламент әзаси болуп сайланғандин кейин, хитайниң хоңкоңдики демократийәни бастуруши вә канаданиң сайлимиға арилишишиға қарши гәп қилғини үчүн хитайниң зәрбә бериш обйектиға айлинип, парламенттики вәзиписидин айрилип қалған. У “әлҗәзирә” қанилиниң зиярити қобул қилғанда, “ши җинпиңниң пүтүн дунядики хитайларни җуңхуа миллитиниң улуғ гүллинишигә қатнишишқа чақириши түптин сараңлиқ. Ойлап беқиң, әнглийә тосаттин барлиқ инглизларни әнглийә падишаһиға садиқ болушқа чақирса немә иш йүз бериду? ” дегән.

Чәт әлдә яшаватқан уйғурлар “җуңхуа миллити аилиси” гә тәвә әмәс. Әмма доктор әркин әкрәмниң билдүрүшичә, хитай һөкүмити муһаҗирәттики уйғурлар ичидә хитайға майил уйғурларни давамлиқ қизиқтуруши, шу арқилиқ уйғурлар ичидә давамлиқ бөлгүнчилик селиши мумкин икән. Чүнки хитайниң әсли мәқсити чәт әлдики уйғурларға давамлиқ зәрбә бериш, уларниң хитайға қарши ирадисини сундуруш икән.

Хитай һөкүмитиниң һесабида, хитайдин башқа 200 гә йеқин дөләттә 60 милйонға йеқин хитай яшаватқан болуп, хоңкоң, макав вә тәйвән пуқралири буниң ичигә кирмәйдикән. Малайсия, һиндонезийә, тайландтики хитай көчмәнлириниң тарихи 19-әсиргә созулидиған болуп, малайсия аһалисиниң 23 пирсәнтини хитайлар тәшкил қилидикән.

Мақалидә ейтилишичә, хитай һөкүмитиниң җуңхуа миллити һәққидә бәргән ениқлимиси қанун нуқтисидин әмәс, бәлки милләт-ирқ нуқтисидин берилгән ениқлима икән. Нурғун хитайларға көрә ейтқанда, ши җинпиңниң чегра һалқиған милләтчилик еңи учиға чиққан бимәнилик икән. Канада пуқраси мими ли (Mimi Lee) өзиниң хоңкоңда чоң болғанлиқини, ичкири хитай билән анчә алақиси йоқлуқини, ичкири хитайға баққанда хоңкоңда хитай кимликиниң анчә күчлүк әмәсликини билдүргән. У “әлҗәзирә” қанилиға бәргән зияритидә, “мениң хитайға муһәббитим йоқ, мениң хитай һәққидики һекайәм вә оғлумға хитай һәққидә сөзләп беридиғанлирим хитай компартийәси билән мунасивәтсиз” дегән.

Ху пиң әпәндиниң билдүрүшичә, хитайлар өзиниң вәтинини әмәс, хитай компартийәсини яхши көрмәйду. У мундақ дәйду: “йеқинқи йилларда хитайни ташлап чиққан хитайлар көпәйди, наһайити рошәнки улар ши җинпиңниң һөкүмранлиқидин нарази. Ши җинпиң уларни ‛хитайға төһпә қошуш‚ қа дәвәт қилиш арқилиқ, өзиниң һакимийити астида худди һеч иш болмиғандәк тәсират бәрмәкчи. Хитай һазир мустәбит дөләт, әмма ши җинпиң уни ‛демократик дөләт‚ дәп атайду, у даим әмәлийәткә қарши гәп қилиду. Буниңдин һәйран қалғилиму болмайду” .

Мақалидә баян қилинишичә, йеқинқи йиллардин бери хитай һөкүмити мәркизий комитет бирликсәп бөлүмини ишқа селип, чәт әлгә алақидар сода бирләшмиси, оқуғучилар уюшмиси, достлуқ җәмийити дегәндәк тәшкилатларни қуруп, чәт әлдики хитайлар билән кәң-көләмлик алақә вә һәмкарлиқ орнитишқа күчәп кәлгән.

Хитай һөкүмити йәнә чәт әлдики хитай милләтчиликидин пайдилинип, хитай көчмәнлириниң өзлири турушлуқ дөләткә вә җәмийәткә маслишиш тиришчанлиқиға тосқунлуқ қилмақта икән. Хитай һөкүмитиниң бу қилмиши чәт әлдики хитай пуқралирида хитайға болған муһәббәт әмәс, бәлки гуман вә нәпрәт пәйда қилиши мумкин икән.

 Хитай һөкүмитиниң “җуңхуа миллити” кимликини уйғурларға мәҗбурий теңиватқанлиқи, миллий еңи күчлүк уйғурларни лагерға солап җазалаватқанлиқи, лагер сиртидикиләрни тил вә мәдәнийәт җәһәттә хитайлишишқа зорлаватқанлиқи уйғур мәсилилирини тәтқиқ қилғучилар тәрипидин “мәдәнийәт қирғинчилиқи” дәп атилип кәлмәктә.

Ху пиң әпәндиниң билдүрүшичә, хитай һөкүмитиниң йеқинқи йиллардин бери чәт әлдики хитайларға “хитай һекайисини сөзләш” дегәндәк тәшвиқатлирини күчәйтишидә, һөкүмәт һамийлиқида ишләнгән җинайәтни, болупму уйғурларға йүргүзүлгән ирқий қирғинчилиқ җинайитини йошуруш муһим мәқсәт қилинған. У мундақ дәйду: “чәт әлдә пикир әркинлики болғачқа, хитай қамал қиливалған хәвәрләр чәт әлдә ашкарилиниду. Буниңға ғәрб дөләтлириниң инкаси күчлүк. Шуңа хитай һөкүмити өзлири ойдуруп чиққан һекайиләр, ялған нәрсиләр арқилиқ җинайәтлирини йошурушқа вә хитай компартийәсиниң чәт әлгә ашкариланған җинайи қилмишлириниң тәсирини азайтишқа уруниду” .

Ху пиң қатарлиқ хитай анализчилириниң көзитишигә қариғанда, ши җинпиң һөкүмранлиқидики хитайниң иқтисади чекинип, хәлқарадики инавитиниң чүшүп кетишигә әгишип, чәт әлдики зор көп қисим хитайлар ши җинпиңдин техиму нәпрәтлинидикән вә униң чақириқидин техиму ғәзәплинидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.