Dolqun eysa: “Shi jinpingning tuyuqsiz ürümchige qilghan ziyariti Uyghur qirghinchiliqini yoshurushqa tirishishtur”

• Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
  2022-07-15

D u q shi jinpingning tuyuqsiz ürümchige élip barghan ziyaritige qarita bayanat élan qilip, buning Uyghur irqiy qirghinchiliqini yoshurush we dunya jama'etchilikining közini boyash ikenlikini tekitlidi.

Melum bolushiche, xitay dölet re'isi shi jinping 2014-yili ürümchige élip barghan ziyaritidin 8 yil ötkendin kéyin 7-ayning 12-küni chüshtin kéyindin bashlap 15-künigche ürümchi shehiride tuyuqsiz tekshürüsh élip barghan.

Xewerlerde bildürülüshiche, shi jinping ürümchide shinjang uniwérsitéti, ürümchi xelq'ara quruqluq porti rayoni, tengritagh rayonluq guyü'enshyang mehellisi, shinjang Uyghur aptonom rayonluq muzéy, turpan, shixenze qatarliq jaylarni ziyaret qilghan.

Bu qétim shi jinpingning tuyuqsiz ürümchige tekshürüshke kélishi, her sahediki közetküchilerning diqqitini qattiq qozghimaqta. Undaqta shi jinpingning bu ziyaritining meqsiti néme? bu némidin bisharet béridu?

D u q shi jinpingning tuyuqsiz ürümchige élip barghan bu ziyaritige qarita bayanat élan qildi. D u q re'isi dolqun eysa ependi shi jinpingning tuyuqsiz ürümchige qilghan ziyaritining Uyghur qirghinchiliqini yoshurushqa tirishishtin ibaret ikenlikini tekitlep mundaq dédi:

“Xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqini shi jinpingning 2014-yilining béshida sherqiy türkistanni ziyaret qilghan waqtidin bashlan'ghan déyish mumkin. Chünki shu waqtida shi jinping sherqiy türkistanni ziyaret qilip qaytip bérip özining yolyoruqini bérip assimilyatsiye siyasitini irqiy qirghinchiliq siyasitige aylandurghanidi. Shi jinpingning bu qétim tuyuqsiz sherqiy türkistanni ziyaret qilishi yaponiye bash ministiri shinzo abéning ölümidin kéyin dunyagha mana shinjang tinch dégen signalni bérish, bu yer bixeter, Uyghur xelqi xushal-xuram yashawatidu déyish arqiliq Uyghur qirghinchiliq siyasitini dunyadin yoshurush, dunyaning közini boyashtin ibaret dep oylaymen. Yene bir jehettin bolsa ötken 5 yildin buyan élip bériwatqan irqiy qirghinchiliq siyasitining qaysi derijide bolghanliqini öz közi bilen körüsh, bu irqiy qirghinchiliqqa rehberlik qiliwatqan xitay we Uyghur emeldarlirini we her qaysi organlarni jasaretlendürüsh. Mesilen ürümchi xelq'ara quruqluq porti rayonini, saqchi orunlirini ziyaret qilip ulargha rehmet éytqan we irqiy qirghinchiliq siyasitini dawamlashturushini telep qilghan”.

, enqerediki Uyghur tetqiqat instituti mudiri, d u q mu'awin re'isi istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem shi jinpingning tuyuqsiz ürümchige ziyaret élip bérishidiki meqsiti toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Xitayda korona wirusi otturagha chiqqandin buyan shi jinping nurghun ziyaretlirini bikar qilghanidi. Chet'el ziyaretlirinimu élip barmighanidi. Emma yéqindin buyan bezi ölke we rayonlargha ziyaret élip bérishqa bashlidi. Ötkende xongkonggha bardi, emdi bolsa sherqiy türkistan'gha ziyaret élip bardi. Eslide xitayda wirus tügimidi, eksiche bezi rayon we sheherlerde wirus qattiq köpiyip ketti. Bundaq jiddiy peytte ziyaritidin 8 yil ötkendin kéyin sherqiy türkistan'gha ziyaret élip bérishi 10-ayda merkezde échilmaqchi bolghan kompartiyening qurultiyi bilen munasiwetlik dep oylaymen. Chünki yéqindin buyan shi jinpingning ichki we tashqi siyasitide, bixeterlik siyasitide chataq chiqiwatidu. Bularning 10-ayda chaqirilidighan kompartiyening qurultiyigha selbiy tesir körsitishi mumkin. Shunga shi jinping sherqiy türkistan'gha ziyaret élip bérish arqiliq, ‛méning shinjangda élip bériwatqan siyasitim toghra, shinjangda iqtisadiy tereqqiyat boluwatidu, muqimliq berpa boldi‚ dep teshwiq qilish arqiliq qurultaygha tesir körsitishke tirishiwatidu dep oylaymen”.

Xitay kompartiyesining zuwani bolghan “Xelq géziti” we “Xelq tori” da élan qilin'ghan bu heqtiki foto-süretlik xewerlerde, shi jinpingning “Uyghurlarning öyigiche kirip, ular bilen xushal-xuram halda dastixanni ortaqlashqanliqi, Uyghur milliy kiyimi kiygen bir guruppa amma teripidin qizghin kütüwélin'ghanliqi, xelq ammisining chawak chélip shi jinpinggha egiship kochilarda mangghanliqi” dek körünüshler teshwiq qilin'ghan. Bundaq teshwiq qilishtiki meqsiti néme?

Doktor erkin ekrem ependi, shi jinpingning Uyghur élidiki tuyuqsiz ziyaritining shi jinping otturigha qoyghan “Shinjangning muqimliqi istratégiyesi” yeni shi jinpingning shinjang istratégiyesini assimilyatsiye arqiliq emelge ashurush siyasitini dunyagha toghra dep körsitish qatarliq bir yürüsh meqsitining barliqini bayan qildi.

Doktor erkin ekrem ependi amérika bashta gherb ellirining xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan siyasitini “Irqiy qirghinchiliq, insaniyetke qarshi jinayet” dep qobul qilghandin kéyin, xitayning xelq'aradiki abruyigha zor zerbe bérilgenlikini, shunga shi jinping ürümchige ziyaret élip bérish arqiliq dunya jama'etchilikige “Bu yerde irqiy qirghinchiliq, mejburiy emgek yoq” dégenni körsitishke tirishiwatqanliqini otturigha qoydi.

Undaqta shi jinpingning bu ziyaritining xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan ziyariti xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan siyasitide özgirish bolidighanliqining béshariti? dégen so'alimizgha doktor erkin ekrem ependi jawab bérip, qisqa muddet ichide özgermeydighandek turuwatqanliqini ilgiri sürdi.

Istanbuldiki ibni xaldun uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler kespining doktoranti mewlan tengriqut ependi ziyaritimizni qobul qilip, shi jinpingning ürümchidiki bir künlük tuyuqsiz ziyaritining arqa körünüshining dunya jama'etchilikining, shundaqla amérika bashta gherb ellirining özini eyibleshlirge jawab bérish ikenlikini otturigha qoydi.

Yéqinda ashkarilan'ghan “Shinjang saqchi höjjetliri” diki bezi mexpiy höjjetler xitay dölet re'isi shi jinpingning Uyghurlargha yürgüzülüwatqan ziyankeshliklerning bash layiheligüchisi ikenlikini ashkarilap bergenidi. Mezkur höjjetler ashkarilan'ghandin kéyin, doktor adriyan zénz qatarliq mutexessisler, shi jinpingning Uyghurlargha qaritiliwatqan “Insaniyetke qarshi jinayet” we “Irqiy qirghinchiliq” siyasitining bash körsetküchisi ikenlikini ilgiri sürüshkenidi.