Муһаҗирәттики “кабилян вақитлиқ һөкүмити” билән д у қ оттурисида келишим түзүлгән

Мюнхендин ихтиярий мухбиримиз әкрәм тәйярлиди
2024.01.08
kabilyan-waqitliq-hokumiti-duq-kelishim-1.jpg Мәркизи фирансийәдә болған “кабилян вақитлиқ һөкүмити” ниң президенти фәрһат мәһәнни билән д у қ рәиси долқун әйса әпәнди келишимгә имза қоймақта. 2024-Йили 5-январ, мюнхен.
RFA/Ekrem

Мәркизи франсийәдә болған “кабилян вақитлиқ һөкүмити” ниң бир гуруппа вәкилләр өмики 5-январ күни германийәниң мюнхен шәһиридики дуня уйғур қурултийиниң баш штабини зиярәт қилип, уйғурлар вә кабилян хәлқлириниң мустәқиллиқ мәсилиси һәққидә сөһбәтләр елип барған. Сөһбәт хатимисидә, икки тәрәп оттурисида достлуқ вә һәмкарлиқ келишими имзаланған. Бу хусустики хәвәрләр 6-январдин етибарән фирансузчә, германчә вә бәрбәричә тилларда елан қилинишқа башлиған.

Д у қ дин игилигән мәлуматларға асасланғанда, “кабилян вақитлиқ һөкүмити” ниң президенти фәрһат мәһәнни билән д у қ рәиси долқун әйса әпәндиләрниң имзаси билән түзүлгән бу келишимниң 5-маддисида “икки тәрәп хәлқлириниң қайси бири мустәқиллиққа еришсә, йәнә бир тәрәпниң өз дөлитидә әлчихана қурушиға вәдә бериду һәмдә өз земинида уларниң иқтисадий, дипломатийә вә бихәтәрлик җәһәттики тәләплирини қандурушқа капаләтлик қилиду” дегән мәзмунларму орун алған.

Мәркизи фирансийәдә болған “кабилян вақитлиқ һөкүмити” ниң президенти фәрһат мәһәнни билән д у қ рәиси долқун әйса әпәнди имзадин кейин бир-бирини қизғин тәбрикләшти. 2024-Йили 5-январ, мюнхен.
Мәркизи фирансийәдә болған “кабилян вақитлиқ һөкүмити” ниң президенти фәрһат мәһәнни билән д у қ рәиси долқун әйса әпәнди имзадин кейин бир-бирини қизғин тәбрикләшти. 2024-Йили 5-январ, мюнхен.
RFA/Ekrem

Мәлум болушичә, 8 милйонлуқ нопусқа игә кабилян хәлқи алҗирийәниң шималий қисмида яшайдиған қәдәмий бир милләт болуп, улар 16-әсирдин башлап испанийә, османли импирийәси вә ахирида фирансийәниң мустәмликисигә чүшүп қалған. 1962-Йили 5-июлда алҗирийә мустәқил болғандин кейин, өзигә хас айрим тил вә мәдәнийәткә игә болған кабилян хәлқи алҗирийәдин айрилип чиқип, мустәқил дөләт қуруш йолида тиришчанлиқлар көрситип кәлгән.

Д у қ рәиси долқун әйса әпәндиниң билдүрүшичә, гәрчә кабилянлар уйғурларға охшаш ирқий қирғинчилиққа учримиған болсиму, әмма нөвәттики алҗирийә һөкүмитиниң бесимлири астида еғир һаят көчүрмәктә икән вә хәлқара сәһниләрдә уйғурларға охшашла әркинлик, мустәқиллиқ йолида күрәш қилмақта икән.

Икки тәрәп оттурисидики келишимниң муқәддимиси шәрқий түркистанниң истиқлал марши вә кабилянларниң истиқлал марши билән башланған. Мәзкур келишимда “уйғурлар вә кабилян хәлқлири мустәқиллиққа болған тәшналиқини һәм бу хәлқләрни мустәмликә астида тутуватқан дектатор хитай вә алҗирийә дөвләтлиригә қарши өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқлирини қолға кәлтүрүш йолидики тинчлиқ шәклидә елип бериватқан күрәш ирадисини ортақлишиду, вәтәнлири бир-биригә наһайити йирақ мусапиләрдә болсиму, әмма миллий кимликлирини, ана тиллирини вә мәдәнийәтлирини қоғдап қелишқа болған қайғулирини ортақлишиду вә буни пүтүн дуняға елан қилиду” дегән мәзмунларму орун алған.

Мәркизи фирансийәдә болған “кабилян вақитлиқ һөкүмити” ниң бир гуруппа вәкилләр өмики д у қ баш штабини зиярәт қилди. 2024-Йили 5-январ, мюнхен.
Мәркизи фирансийәдә болған “кабилян вақитлиқ һөкүмити” ниң бир гуруппа вәкилләр өмики д у қ баш штабини зиярәт қилди. 2024-Йили 5-январ, мюнхен.
RFA/Ekrem

Долқун әй әпәндиниң тилға елишичә, һазир франсийәдә 1 милйондин артуқ кабилянлар яшаватқан болуп, ғәрб әллиригә таралған 3 милйон әтрапидики кабилянларниң мустәқиллиқ йолидики күрәшлири бәлгилик қоллашларға еришмәктә икән. У, сөзидә йәнә кабилянлар билән ортақ һәрикәт елип беришниң уйғурлар үчүн көплигән пайдилиқ тәрәплири барлиқини әскәртти.

Д у қ йиллардин буян йәнә испанийәдин бөлүнүп чиқип мустәқил каталонийә дөлити қуруш йолида күрәш қиливатқан каталанлар биләнму һәмкарлиқ мунасивәтлири орнатқан болуп, бу хилдики һәмкарлиқлар уйғурлар нөвәттә дуч келиватқан ирқий қирғинчилиқниң ғәрб әллиридә техиму кәң тонулушиға түрткә болған. Д у қ ниң муавин рәиси пәрһат муһәммиди әпәндиниң илгири сүришичә, кабилянларниң франсийәдә қурған бәрбәри тиллиридики тәшвиқат васитилириниң әрәб әллиридә бәлгилик тәсири болуп, кабилянлар билән д у қ оттурисида имзаланған бу келишим уйғурлар мәсилисиниң йәниму илгирилигән һалда хәлқаралишишиға һәссиләр қатидикән.

Игилишимизчә, узун йиллардин буян кабилянларниң мустәқиллиқи үчүн күрәш қилип кәлгән фәрһат мәһәнни алҗирийәдила әмәс, әрәб дунясидиму тонулған бир сиясий шәхс икән. У 1994-йили алҗирийәни тәрк етип франсийәдә панаһлиқ тилигән болуп, алҗирийә һөкүмити 2021-йили униң үстидин хәлқаралиқ тутуш буйруқи чиқарған. Нөвәттә “кабилян вақитлиқ һөкүмити” ниң президентлиқ вәзиписини өтәватқан фәрһат мәһәнни һазирға қәдәр 3 қетим алҗирийәниң радикал күчлири тәрипидин суйиқәсткә учриған. Униң иниси суйиқәсттә қаза қилған. Шу сәвәбтин, улар бу қетимқи д у қ ға қилған зияритини мюнхендин айрилип болғучә мәхпий тутқан.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.