Muhajirettiki “Kabilyan waqitliq hökümiti” bilen d u q otturisida kélishim tüzülgen

Myunxéndin ixtiyariy muxbirimiz ekrem teyyarlidi
2024.01.08
kabilyan-waqitliq-hokumiti-duq-kelishim-1.jpg Merkizi firansiyede bolghan “Kabilyan waqitliq hökümiti” ning prézidénti ferhat mehenni bilen d u q re'isi dolqun eysa ependi kélishimge imza qoymaqta. 2024-Yili 5-yanwar, myunxén.
RFA/Ekrem

Merkizi fransiyede bolghan “Kabilyan waqitliq hökümiti” ning bir guruppa wekiller ömiki 5-yanwar küni gérmaniyening myunxén shehiridiki dunya Uyghur qurultiyining bash shtabini ziyaret qilip, Uyghurlar we kabilyan xelqlirining musteqilliq mesilisi heqqide söhbetler élip barghan. Söhbet xatimiside, ikki terep otturisida dostluq we hemkarliq kélishimi imzalan'ghan. Bu xusustiki xewerler 6-yanwardin étibaren firansuzche, gérmanche we berberiche tillarda élan qilinishqa bashlighan.

D u q din igiligen melumatlargha asaslan'ghanda, “Kabilyan waqitliq hökümiti” ning prézidénti ferhat mehenni bilen d u q re'isi dolqun eysa ependilerning imzasi bilen tüzülgen bu kélishimning 5-maddisida “Ikki terep xelqlirining qaysi biri musteqilliqqa érishse, yene bir terepning öz dölitide elchixana qurushigha wede béridu hemde öz zéminida ularning iqtisadiy, diplomatiye we bixeterlik jehettiki teleplirini qandurushqa kapaletlik qilidu” dégen mezmunlarmu orun alghan.

Merkizi firansiyede bolghan “Kabilyan waqitliq hökümiti” ning prézidénti ferhat mehenni bilen d u q re'isi dolqun eysa ependi imzadin kéyin bir-birini qizghin tebrikleshti. 2024-Yili 5-yanwar, myunxén.
Merkizi firansiyede bolghan “Kabilyan waqitliq hökümiti” ning prézidénti ferhat mehenni bilen d u q re'isi dolqun eysa ependi imzadin kéyin bir-birini qizghin tebrikleshti. 2024-Yili 5-yanwar, myunxén.
RFA/Ekrem

Melum bolushiche, 8 milyonluq nopusqa ige kabilyan xelqi aljiriyening shimaliy qismida yashaydighan qedemiy bir millet bolup, ular 16-esirdin bashlap ispaniye, osmanli impiriyesi we axirida firansiyening mustemlikisige chüshüp qalghan. 1962-Yili 5-iyulda aljiriye musteqil bolghandin kéyin, özige xas ayrim til we medeniyetke ige bolghan kabilyan xelqi aljiriyedin ayrilip chiqip, musteqil dölet qurush yolida tirishchanliqlar körsitip kelgen.

D u q re'isi dolqun eysa ependining bildürüshiche, gerche kabilyanlar Uyghurlargha oxshash irqiy qirghinchiliqqa uchrimighan bolsimu, emma nöwettiki aljiriye hökümitining bésimliri astida éghir hayat köchürmekte iken we xelq'ara sehnilerde Uyghurlargha oxshashla erkinlik, musteqilliq yolida küresh qilmaqta iken.

Ikki terep otturisidiki kélishimning muqeddimisi sherqiy türkistanning istiqlal marshi we kabilyanlarning istiqlal marshi bilen bashlan'ghan. Mezkur kélishimda “Uyghurlar we kabilyan xelqliri musteqilliqqa bolghan teshnaliqini hem bu xelqlerni mustemlike astida tutuwatqan déktator xitay we aljiriye döwletlirige qarshi öz teqdirini özi belgilesh hoquqlirini qolgha keltürüsh yolidiki tinchliq sheklide élip bériwatqan küresh iradisini ortaqlishidu, wetenliri bir-birige nahayiti yiraq musapilerde bolsimu, emma milliy kimliklirini, ana tillirini we medeniyetlirini qoghdap qélishqa bolghan qayghulirini ortaqlishidu we buni pütün dunyagha élan qilidu” dégen mezmunlarmu orun alghan.

Merkizi firansiyede bolghan “Kabilyan waqitliq hökümiti” ning bir guruppa wekiller ömiki d u q bash shtabini ziyaret qildi. 2024-Yili 5-yanwar, myunxén.
Merkizi firansiyede bolghan “Kabilyan waqitliq hökümiti” ning bir guruppa wekiller ömiki d u q bash shtabini ziyaret qildi. 2024-Yili 5-yanwar, myunxén.
RFA/Ekrem

Dolqun ey ependining tilgha élishiche, hazir fransiyede 1 milyondin artuq kabilyanlar yashawatqan bolup, gherb ellirige taralghan 3 milyon etrapidiki kabilyanlarning musteqilliq yolidiki küreshliri belgilik qollashlargha érishmekte iken. U, sözide yene kabilyanlar bilen ortaq heriket élip bérishning Uyghurlar üchün köpligen paydiliq terepliri barliqini eskertti.

D u q yillardin buyan yene ispaniyedin bölünüp chiqip musteqil kataloniye döliti qurush yolida küresh qiliwatqan katalanlar bilenmu hemkarliq munasiwetliri ornatqan bolup, bu xildiki hemkarliqlar Uyghurlar nöwette duch kéliwatqan irqiy qirghinchiliqning gherb elliride téximu keng tonulushigha türtke bolghan. D u q ning mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependining ilgiri sürishiche, kabilyanlarning fransiyede qurghan berberi tilliridiki teshwiqat wasitilirining ereb elliride belgilik tesiri bolup, kabilyanlar bilen d u q otturisida imzalan'ghan bu kélishim Uyghurlar mesilisining yenimu ilgiriligen halda xelq'aralishishigha hessiler qatidiken.

Igilishimizche, uzun yillardin buyan kabilyanlarning musteqilliqi üchün küresh qilip kelgen ferhat mehenni aljiriyedila emes, ereb dunyasidimu tonulghan bir siyasiy shexs iken. U 1994-yili aljiriyeni terk étip fransiyede panahliq tiligen bolup, aljiriye hökümiti 2021-yili uning üstidin xelq'araliq tutush buyruqi chiqarghan. Nöwette “Kabilyan waqitliq hökümiti” ning prézidéntliq wezipisini ötewatqan ferhat mehenni hazirgha qeder 3 qétim aljiriyening radikal küchliri teripidin suyiqestke uchrighan. Uning inisi suyiqestte qaza qilghan. Shu sewebtin, ular bu qétimqi d u q gha qilghan ziyaritini myunxéndin ayrilip bolghuche mexpiy tutqan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.