“Dunya Uyghur qurultiyining 20 yili” namdiki kitab istanbulda neshrdin chiqti

Istanbuldin ixtiyariy muxbirimiz arslan teyyarlidi
2024.05.03
duq-20-yilliqi-kitab-1 Istanbulda neshr qilin'ghan “Dunya Uyghur qurultiyining 20 yili” namdiki kitabning muqawisi. 2024-Yili may.
RFA/Arslan

“Dunya Uyghur qurultiyining 20 yili” namdiki kitab istanbulda neshirdin chiqti. Bu kitabni enqere uniwérsitétining oqutquchisi piroféssur erkin emet yézip neshirge teyyarlighan bolup, istanbuldiki teklimakan Uyghur neshriyati teripidin istanbulda neshir qilindi.

437 Betlik bu kitabta dunya Uyghur qurultiyining 20 yilliq xizmet tarixi, qolgha keltürgen netijiliri bayan qilin'ghan bolup, kitabta yene Uyghurlarning chet'ellerde élip barghan milliy azadliq küreshlirige orun bérilgen.

“Bu kitabni enqere uniwérsitétining oqutquchisi piroféssor erkin emet yézip neshrge teyyarlighan bolup, istanbuldiki teklimakan Uyghur neshriyati teripidin istanbulda neshr qilindi.

437 Betlik bu kitabta dunya Uyghur qurultiyining 20 yilliq xizmet tarixi, qolgha keltürgen netijiliri bayan qilin'ghan bolup, kitabta yene Uyghurlarning chet'ellerde élip barghan milliy azadliq küreshlirige orun bérilgen.

Istanbulda neshr qilin'ghan “Dunya Uyghur qurultiyining 20 yili” namdiki kitabning munderijisi. 2024-Yili may.
Istanbulda neshr qilin'ghan “Dunya Uyghur qurultiyining 20 yili” namdiki kitabning munderijisi. 2024-Yili may.
RFA/Arslan

Bu kitabning mezmunigha qaraydighan bolsaq, uningda chet'eldiki milliy heriketning birinchi basquchi, milliy heriketning ikkinchi basquchi, ta'if qurultiyi, milliy herikitimizning yéngi dewri, yawropadiki tunji Uyghur jama'iti, sherqiy türkistan milliy qurultiyining istanbulda chaqirilishi, sherqiy türkistan milliy qurultiyining xitabnamisi heqqidiki bayanlardin bashqa, dunya Uyghur qurultiyining 1-nöwetlik wekiller qurultiyidin 7-nöwetlik qurultay wekiller qurultiyighiche bolghan jeryanlar we qararlar tepsiliy bayan qilin'ghan.

Kitabta yene dunya Uyghur qurultiyining birleshken döletler teshkilati, yawropa parlaménti we yawropa ittipaqida élip barghan pa'aliyetliri, hökümet we parlaménttiki lobichilik heriketliri, xelq'ara teshkilatlar bilen élip barghan hemkarliqi toghrisida etrapliq melumat bérilgen.

Kitabning kirish sözide mundaq déyilgen: “Bu kitab dunya Uyghur qurultiyining 20 yilliqigha béghishlan'ghan bolup, dunya Uyghur qurultiyining qurulushidin hazirghiche bolghan 20 yilliq musapisige, bolupmu 7 qétimliq wekiller qurultiyigha a'it melumatlarni asasiy mezmun qilidu. Dunya Uyghur qurultiyi 2004-yili 4-ayda shu waqittiki ikki chong merkizi teshkilat bolghan sherqiy türkistan milliy qurultiyi we dunya Uyghur yashliri qurultiyining birlishishi bilen wujudqa chiqip, bügün'ge qeder 20 yilliq musapini bashtin kechürgen bolsimu, emeliyette u 1933-yili 11-ayning 12-küni qeshqerde qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyitining rehberliridin muhemmed emin bughra we mexmut muhiti bashchiliqidiki rehberlerning 1930-yillarning otturiliridin bashlap chet'ellerde bashlatqan musteqilliq kürishining hem muhemmed emin bughra we eysa yüsüp aliptékin qatarliq lidérlarning 1950-yilliridin buyan dunya miqyasida élip barghan milliy küreshlirining, 1944-yili 11-ayning 12-küni ghuljida qurulghan ikkinchi sherqiy türkistan jumhuriyitining rehberliridin abdure'up mexsum, ziya semidi we ghéni batur qatarliq rehberlirimizning 1960-yillardin tartip ottura asiyani merkez qilghan halda élip barghan milliy musteqilliq küreshlirining dawamidur. Shundaqla abdure'up mexsum, ziya semedi, eysa yüsüp aliptékin, pénsiyege chiqqan général mehmet riza békin, höseyin qariy islamiy, rehmetullah türkistani, exmet igemberdi we ghulamidin exmet paxta qatarliq köpligen mol tejribilik shexslerning himayisi we chet'ellerdiki pütün sherqiy türkistan teshkilatlirining qatnishishi bilen 1992-yili 12-ayning 12-küni istanbulda chaqirilghan tunji nöwetlik sherqiy türkistan milliy qurultiyining dawamidin ibaret” .

Istanbulda neshr qilin'ghan “Dunya Uyghur qurultiyining 20 yili” namdiki kitabning munderijisi. 2024-Yili may.
Istanbulda neshr qilin'ghan “Dunya Uyghur qurultiyining 20 yili” namdiki kitabning munderijisi. 2024-Yili may.
RFA/Arslan

Bu kitabning muqeddimiside sherqiy türkistan xelqining musteqilliq kürishi netijiside qurulghan ikki jumhuriyet toghrisida qisqiche melumat bérilgendin sirt yene muhajirettiki musteqilliq kürishi bayan qilin'ghan. “Sherqiy türkistanliqlarning chet'ellerde élip barghan milliy azadliq kürishige nezer” dégen qismida, 1930-yillardin tartip 1991-yili sowét ittipaqi yimirilip ottura asiya türkiy jumhuriyetliri musteqil bolghandin kéyin tunji qétim 1992-yili istanbulda chaqirilghan sherqiy türkistan milliy qurultiyighiche bolghan jeryandiki dewa tarixi bayan qilin'ghan. Arqidin muhajirette dewr bölgüch tarixiy ehmiyetke ige bolghan dunya Uyghur yashliri qurultiyi, sherqiy türkistan (Uyghuristan) qurultiyi we dunya Uyghur qurultiyining qurulush jeryanigha orun bérilgen.

Kitabning muqeddimisi mundaq bashlan'ghan: “Hazir xitay hakimiyiti astida turuwatqan sherqiy türkistandiki Uyghurlar eng qedimiy türkiy xelqlerdin biri hésablinidu. Uyghurlar tarixta qurghan qudretlik döletliri, küchlük iqtisadiy, tarixta yaratqan shanliq medeniyiti, ölmes edebiy eserliri bilen omumiy türk tarixida nahayiti muhim orunni igileydu. Uyghurlar ishletken yéziq tili bilen yaratqan edebiyati, yézip qaldurghan yazmiliri, köpligen türk xelqlerning edebiy tili, edebiyatining shekillinishi we tereqqiy qilishida nahayiti muhim rol oynighan”.

Biz bu kitab toghrisida teklimakan Uyghur neshriyatining mes'uli abdujélil turan bilen söhbet élip barduq.

Abdujélil turan bu kitabta 1937-yilliridin bashlap sherqiy türkistan musteqilliqi üchün chet'ellerde élip barghan küreshler, bolupmu mexmut muhiti we hüseyin qariy islamiyning tokyogha bérip sherqiy türkistan jem'iyiti qurghan waqittin bashlap bügün'giche chet'ellerde élip bérilghan pa'aliyetler, shundaqla dunya Uyghur qurultiyining 20 yilliq xizmet-pa'aliyetliri tonushturulghanliqini tekitlidi.

Bu kitab toghrisida ziyaritimizni qobul qilghan türkiye ege uniwérsitétini türk dunyasi tetqiqat institutining piroféssori alimjan inayet mundaq dédi: “Bu kitab dunya Uyghur qurultiyining 20 yilliq musapisining pütkül tarixiy jeryanlirini höjjetlik asasta pakitliq yorutup bergen. Dunya Uyghur qurultiyining qurulush pelsepisi, meqset we nishani, ammiwi asasiy, basqan qedemliri, xizmet we netijiliri heqqide melumatqa ige bolushni xalaydighan kishilerge bu kitabni oqup chiqishni tewsiye qilimen” .

Bu kitab toghrisida ziyaritimizni qobul qilghan dunya Uyghur qurultiyi mu'awin re'isi perhat muhemmed bu kitabning ehmiyiti toghrisida toxtilip, uni dunya Uyghur qurultiyining 20 yilliq tarixi dep qaraydighanliqini bildürdi.

Biz yene istanbuldiki dunya Uyghur qurultiyi wexpisining re'isi abduréshit abdulhemid bilen söhbet élip barduq. U, dunya Uyghur qurultiyining 20 yilliqi munasiwiti bilen bir qanche kitab we doklat teyyarlan'ghanliqini, “Sherqiy türkistanning bésiwélin'ghan zémin ikenliki” toghrisida delil-ispatliq doklat neshr qilin'ghanliqini bildürdi.

Piroféssor alimjan inayet mezkur kitabning neshr qilin'ghanliqini, shundaqla dunya Uyghur qurultiyining qurulghanliqining 20 yilliqini tebrikleydighanliqini bildürüp mundaq dédi: “Aldi bilen dunya Uyghur qurultiyining qurulghanliqining 20 yilliqini qizghin tebrikleymen. Eysa yüsüp aliptékin, muhemmed emin bughra, memet riza békin pashalar asasini sélip bergen dunya Uyghur qurultiyi qurulghan 20 yildin biri, erkin alip tékin, rabiye qadir we dolqun eysa qatarliq lidérlarning rehberlikide siyasiy, iqtisadiy, pisxologiyelik jehettiki her türlük qiyinchiliq we boran-chapqunlargha, cheklik imkanlirigha qarimay sherqiy türkistan we sherqiy türkistan xelqining erkinliki we musteqilliqidin ibaret tüp meqset we nishan boyiche ilgirilep, dawayimizni xelq'arada tonulghan we xelq'aralashqan haletke keltürüshte nahayiti chong töhpilerni qoshti”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.