Qazaqistan Uyghurlirimu 7-nöwetlik d u q saylimigha öz wekillirini saylap chiqti

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021.08.25
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
matem-kuni-qazaqistan-1.jpg Almuta shehiride ötken matem küni pa'aliyitidin körünüsh. 2020-Yil 1-öktebir.
RFA/Oyghan

Melumki, dunya Uyghur qurultiyi mexsus bayanat élan qilip, 7-nöwetlik wekiller qurultiyining mushu yili 11-ayning 12-künidin 14-künigiche chéxiye paytexti piragada ötküzülidighanliqini jakarlighan idi. Shu munasiwet bilen Uyghurlar yashawatqan memliketlerde teyyarliq xizmiti bashlinip ketti hemde qurultay wekilliri saylam arqiliq békitildi. Dunyaning bashqimu memliketlirige oxshash qazaqistanda yashawatqan Uyghur jama'etchilikimu yéqinda duniya Uyghur qurultiyi wekillirini saylash pa'aliyiti ötküzdi.

Igilishimizche, bu yili dunyagha tarighan korona wirusi wabasi munasiwiti bilen pütkül qazaqistan boyiche élan qilin'ghan karantin sewebidin ahalini bir yerge toplash men'iy qilin'ghanliqtin qurultay wekilliri saylimi jay-jaylarda öz aldigha ötküzülgen. Buni dunya Uyghur qurultiyining qazaqistandiki wekilliri teshkilligen saylam komitéti uyushturghan.

Biz ene shu saylam jeryanliri heqqide melumat igilesh meqsitide dunya Uyghur qurultiyining qazaqistandiki wekili sedirdin ayupof ependige muraji'et qilduq.

Uning éytishiche, dunya Uyghur qurultiyining meslihetchisi, siyasetshunas qehriman ghojamberdi we dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitéti re'isining orunbasari erkin exmetof bashchiliqida toqquz ademdin saylam teptishi qurulghanken.

Sedirdin ayupof mundaq dédi: “Her bir mehellidiki köpinche mushu siyasetke arilishidighan we Uyghur mesiliside ghem qilip, öz töhpisini qoshqan yigit bashlirining mehelliliride saylam ishi élan qilindi. Bu köpinche yurtta abruyi bar we tonulghan kishilerge yetküzüldi. Biz 30 wekil talliduq. Biz ularni dolqun eysa bashliq dunya Uyghur qurultiyining telipige layiq shertler astida talliduq.”

Sedirdin ayupof wekillerni tallashta yoluqqan bezi mesililer heqqidimu toxtaldi.

U mezkur qurultayning alahidiliki we uninggha bolghan ümidini mundaq dep chüshendürdi: “Wekiller saylimining démokratik usulda bolushi köpchilikimizni hayajanlandurdi. Biz barliq Uyghur teshkilatlirining qandaq xizmetlerni qiliwatqanliqini burundin anglap kéliwatsaqmu, mundaq ichkirilep siyasetke bash tiqmighanduq. Emma dunya Uyghur qurultiyining töt yildin buyan qiliwatqan xizmetlirige qarap, dunya weziyitini mushununggha masliship, bizge siyasiy pursetlerni yaritip turuwatidu. Buningdin kéyinmu dunya Uyghur qurultiyining wetinimizning azad bolushigha we xelqimizning heqiqiy musteqilliqigha érishishige chong yollarni tépishigha ishenchim kamil.”

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan siyasetshunas qehriman ghojamberdi 7-nöwetlik wekiller qurultiyi harpisida shekillen'gen siyasiy weziyet heqqide mundaq dédi: “Weziyet intayin murekkep, téz özgiriwatqan qarimu-qarshiliqlar tola. Eng yaman bolghinixitaydin tarqilip, pütkül dunyagha ziyan yetküzüwatqan wirus wabasidur. Ikkinchidin, taliban küchlirining afghanistanda hakimiyetke kélishidur. Elwette dunya weziyitide bizgg nisbeten ijabiy tereplermu bar. Bu xitayning Uyghurlargha qaratqan zorluq-zombuluq siyasitining bu yil ‛irqiy qirghinchiliq‚ dep élan qilinishi we xitaygha qarshi charilerning yolgha qoyulushidur.”

Qehriman ghojamberdi bu yil yene dunya Uyghur qurultiyining qatnishishi bilen londonda tunji qétim ötküzülgen “Uyghur sot kollégiyesi” ning dunya Uyghur weziyitige qattiq tesir qilghanliqini tekitlep ötti.

Siyasetshunas qehriman ghojamberdi xitay hökümitining Uyghur milliy herikitige qarshi qattiq hujumgha ötkenlikini bildürdi.

Qehriman ghojamberdi merkiziy asiyadiki türkiy tilliq memliketlerning Uyghur weziyitige nisbeten tutqan pozitsiyesini mundaq dep chüshendürdi: “Héch qandaq özgirish yoq, yeni ottura asiya jumhuriyetliri Uyghurlarning herikitige yol qoymasliq, xitayning teshwiqati terepte turush siyasitini dawamlashturup kelmekte. Chünki xitay wirus wabasidin paydilinip, erzan qerz bérish, aldash, ‛bir yol, bir belwagh‚ istratégiyesini qaytidin ilgiri sürüshni dawam qiliwatidu. Mushundaq weziyette dunya Uyghur qurultiyining 7-nöwetlik qurultiyining teyyarliq ishliri intayin yaxshi kétip baridu. Bu intayin muhim tarixiy ehmiyetke ige.”

Tarixiy pakitlardin melum bolushiche, ötken esirning 50-60-yilliri xitayning Uyghur diyarida élip barghan basturush heriketliri netijiside sabiq sherqiy türkistan hökümitining köpligen ezaliri, milliy armiye jengchi-ofitsérliri, ziyaliylar we bashqilar ottura asiya jumhuriyetlirige köchüp chiqishqa mejbur bolghan. Shu jümlidin qazaqistan'gha köchüp chiqqan Uyghurlar sabiq sowét ittipaqi bilen xitay otturisidiki soghuqchiliq munasiwitidin paydilinip, bir qatar siyasiy teshkilatlarni qurup, xitaygha qarshi heriket qilghan hem buninggha sowét hakimiyitining özimu hésdashliq bildürüp kelgenidi. Emma sabiq sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin bu heriketlerning hemmisi toxtap, yéngidin musteqil bolghan ottura asiya jumhuriyetliri xitay bilen yéqinlishish, Uyghurlarning siyasiy heriketlirini cheklesh siyasitini yürgüzüp kelmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.