Uyghur karxanichi ekber es'etning 15 yilliq késilishi xelq'ara naheq délolar mesilisige aylandi

Muxbirimiz erkin
2020-05-14
Share
Ekper-Eset-02.jpg "Milliy öchmenlikke qutratquluq qilish gumani" bilen 15 yilliq késilgen Uyghur karxanichi ekber es'et.
Social Media

2016-Yili 4-ayda amérikani ziyaret qilip qaytishida tutqun qilinip, 15 yilliq késiwétilgen Uyghur karxanichi, nopuzluq Uyghur tor béketlirining biri bolghan "Baghdash" torining qurghuchisi ekber es'etning mesilisi xelq'araning diqqitini qozghap, uni qoyup bérishni telep qilish chaqiriqlirining küchiyishige türtke boldi. Xelq'ara kechürüm teshkilati 13-may küni jiddiy chaqiriqname élan qilip, ekber es'etni qoyup bérish heqqide shi jinpinggha xet yézish herikiti bashlidi.

Melum bolushiche, 2016-yili 2-we 3-aylarda amérika tashqi ishlar ministirliqining "Xelq'ara ziyaretchi rehberlerni terbiyelesh programmisi" gha qatniship, qaytishida qolgha élin'ghan ekber es'et, "Milliy öchmenlikke qutratquluq qilish" bilen eyiblinip 15 yilliq késilgen. Uning amérikada yashaydighan hedisi reyhan es'etning bildürüshiche, u inisining tutulghanliqini xéli burun anglighan bolsimu, emma uning késilgenlikini bu yilning bashlirida bilgen.

Reyhan es'et: "Men bu ishlarning bolghanliqini qet'iy uqmaptimen. 2017-Yili lagérlarning qurulghanliqini körüp ashu yerdimidu, xelq'araning bésimi bilen umu chiqar, dep oylighantim. Lékin bu uzarghanséri men ötken yilning axirida (ziyaret) programmisini orunlashturghan sheriy dol, dégen adem bilen alaqileshsem u heyran qélip, dölet mejlisige barmisaq bolmaydu, dep dölet mejlisige barduq. Shular arqiliq 1-ayning axirlirida inimni 15 yilliq késiliptu, dep angliduq".

Reyhan es'et yene inisining 15 yilliq késilishining xitay qanunlirighimu xilap ikenlikini bildürdi.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining tekitlishiche, ekber es'etning amérika tashqi ishlar ministirliqining ziyaretchi programmisigha qatnishishi uning ghayib bolushi we késilishige seweb bolmasliqi kérek iken.

Bu teshkilatning asiya ishliri diréktori fransisko bénkozme mundaq deydu: "U ilgiri kompartiye uyushturghan pa'aliyetlerge qatniship kelgen bolsimu, lékin amérika tashqi ishlar ministirliqi uyushturghan xelq'ara ziyaretchi rehberlerni terbiyelesh programmisigha qatnishishi uning birdin-bir xataliqi bolup qalghandek qilidu. Halbuki, bu uning ghayib bolushi we késilishige seweb bolmasliqi kérek". Bénkozmening qarishiche, amérika hökümiti ekber es'etning mesilisini özining aldinqi qatardiki küntertipige kirgüzüshi kérek iken.

U 13-may ziyaritimizni qobul qilghanda yene mundaq dédi: "Bu délo we shundaqla bashqa barliq délolar tashqi ishlar ministirliqining yuqiri derijilik küntertipige kirgüzülüp, amérikaning xitay siyasitide aldinqi orunni élishi, bu tashqi ishlar ministirliqiningla emes, belki yene aqsarayning küntertipige kirgüzülüp, amérika prézidénti teripidin shi jinpingning aldigha qoyulushi kérek. Chünki, héchkim tashqi ishlar ministirliqining medeniyet almashturush programmisigha qatnashqanliqi seweblik xalighanche tutqun qilinmasliqi kérek".

Lékin amérika tashqi ishlar ministirliqining ilgiri sürüshiche, ular ekber es'etning mesilisini yéqindin közitip, xitay hökümitining aldigha qoyghan bolsimu, biraq xitayning uchurni kontrol qilishi seweblik uning hazirqi ehwali we hazir qeyerde ikenlikini delilliyelmigen.

Amérika tashqi ishlar ministirliqining axbarat ishxanisi 13-may küni bizning ekber es'et heqqidiki so'alimizgha bergen yazma bayanatida: "Biz türmidiki Uyghur muxbiri ekber es'etning mesilisige yéqindin diqqet qiliwatimiz. Biz uning mesilisini xitay hökümitining aldigha qoyduq. Buningdin kéyinmu dawamliq shundaq qilimiz. Epsuski, xitay xelq jumhuriyitining uchurni kontrol qilishi seweblik, biz uning hazirqi ehwali we hazir qeyerde ikenlikini delilliyelmiduq. Emma biz uning mesilisini qachan otturigha qoysaq xitaygha bu toghrisida bésim ishlitimiz" déyilgen.

Lékin reyhan xanim 13-may ziyaritimizni qobul qilghanda amérika tashqi ishlar ministirliqining inisining qoyup bérilishi üchün konkrét qedemlerni bésishini telep qildi. U: "Men tashqi ishlar ministirliqining ukamni özining küntertipige kirgüzüp, uning derhal qoyup bérilishige, hetta bash elchini chaqirtip, ukamning mesilisi toghriliq sözlishishini ümid qilimen. Démekchi bolghinim dölet mejlisining meydanigha qoshulup, ukamni qutuldurush ishini téz hel qilmisaq bolmaydu", dédi.

Ekber es'etning amérika-xitay munasiwiti korona wirusi seweblik qattiq jiddiyliship ketken mezgilde otturigha chiqti. Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining re'isi, adwokat nuriy türkelning tekitlishiche, ekber es'etning mesilisi hel qilinmisa, bu amérikaning xelq'ara ziyaretchi rehberler programmisigha kölengge chüshüridiken. U hazir amérikada ekber es'etke bolghan hésdashliq küchiyip, uninggha "Alahide chiragh yéqilghan ehwal" barliqqa kelgenlikini bildürdi.

Nuriy türkelning tekitlishiche, amérika tashqi ishlar ministirliqi bu mesilini |mes'uliyetchanliq bilen hel qilish niyiti" ge kelse, héch bolmighanda uni türmidin élip chiqalaydiken. Lékin birleshme agéntliqining bu heqtiki xewiride bildürüshiche, amérika tashqi ishlar ministirliqining bir emeldari ekber es'etning xelq'ara ziyaretchi rehberler programmisigha qatnashqanliqi seweblik tutqun qilin'ghanliqigha a'it "Biwasite delil yoqluqi" ni bildürgen.

Ekber es'et amérika hökümet da'irilirining teklipige bina'en amérikada ziyaret we ékskursiyede bolup qaytip barghanda tutqun qilin'ghan tunji Uyghur karxanichi emes. Xitay hökümiti 2016-yili "Misranim" torining qurghuchisi ababekri muxternimu qolgha alghan. Ababekri muxter 2014-yili amérikaning xitayda turushluq bash elchisi geriy lokning teklipige bina'en amérikada 2 heptilik ziyaret we ékskursiyede bolghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet