Яш уйғур зиялийси әкрәм мәмәт лагерда қийин-қистақта һаятидин айрилдиму?

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2020-06-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түркийә дөлитиниң оқуш мукапат пули билән түркийәгә келип, түркийәдә магистирлиқни пүттүрүп, юртиға қайтқанда тутқун қилинип лагерда һаятидин айрилған әкрәм мәмәт аяли хәличәай билән.
Түркийә дөлитиниң оқуш мукапат пули билән түркийәгә келип, түркийәдә магистирлиқни пүттүрүп, юртиға қайтқанда тутқун қилинип лагерда һаятидин айрилған әкрәм мәмәт аяли хәличәай билән.
RFA/Erkin Tarim

Бейҗиң мәркизий милләтләр университетини пүттүргәндин кейин түркийә дөлитиниң оқуш мукапат пули билән түркийәгә келип, түркийәдә магистирлиқни пүттүрүп қайтқан әкрәм мәмәтниң 2018-йили лагерға ташлинип, 2019-йили лагерда өлгәнлики җәзимләшкән. Униң савақдиши нурәттин избасар һәр хил йоллар билән савақдиши әкрәм мәмәтниң өлтүрүлгәнликини җәзимләштүргәнликини ейтти.

Әкрәм мәмәт 2011-йили түркийә дөлитиниң оқуш мукапат пули билән түркийәгә кәлгән. 2016-Йили әнқәрә университети тил вә тарих-җуғрапийә факултети түрк тили вә әдәбияти кәспидә магистирлиқни пүттүргәндин кейин үрүмчигә қайтип маарип институтида дәрс беришкә башлиған вә 2018-йили лагерға ташланған.

Әкрәм мәмәтниң савақдиши нурәттин избасар әпәнди 2005-йилидин тартип әкрәмни тонуйдиғанлиқини, биллә оқуп бир ятақта турғанлиқини ейтип мундақ деди: «мән нурәттин избасар ақсу вилайитиниң тоқсу наһийәсидин. 2005-Йили бейҗиң мәркизий милләтләр университетиниң уйғур тили вә әдәбияти бөлүмигә қобул қилиндим. Қериндишим әкрәм мәмәт болса турпан вилайитиниң сиңгим дегән җайидин. Уму имтиһан берип бизниң бөлүмгә өтүптикән. 2005-Йили мәктәптә тонуштуқ. 5 Йил бир синипта оқудуқ. Йәнә 5 йил бир ятақта яттуқ. Аспирантлиқ вә докторлуқни оқуш үчүн түркийәгә биллә чиқтуқ. Әкрәм мәмәт әнқәрә университети тил вә тарих-җуғрапийә факултетиға қобул қилинди. Мән истанбулдики мимар-синан гүзәл сәнәтләр университети тарих кәспигә қобул қилиндим. У, 2016-йили магистирлиқни пүттүргәндин кейин үрүмчигә қайтип маарип институтида ишқа орунлашти. 2018-Йилида җаза лагериға елип кәткәнликини аңлиған идуқ».

Нурәттин избасар әпәнди бурун савақдиши әкрәм мәмәтниң лагерға қамалғанлиқи тоғрисида хәвәр аңлиған болсиму ишәнгүси кәлмигәнликини, өлтүрүлгәнлики тоғрисида хәвәр кәлгәндин кейин нурғун йоллар арқилиқ бу учурни ениқлашқа тиришқанлиқини вә ахирида лагерда өлтүрүлгәнлики тоғрисидики мәзкур хәвәрни җәзимләштүргәнликини илгири сүрүп мундақ деди: «әкрәм мәмәтниң лагерға елип кетилгәнлики тоғрисида бәк аз хәвәр аңлиған идуқ. Лекин вәтәндикиләр билән алақилишәлмигәчкә дәлиллийәлмигәнидуқ. Һәтта ишәнмигәнидуқ. Чүнки у маарип институтида оқутқучи болуп ишләвататти. Бир қанчә күн бурун әкрәм мәмәтниң җаза лагерида өлтүрүлгәнлики тоғрисида учур алдуқ. Дәсләптә бир қанчә күн бу хәвәргә ишәнмәй дәлилләшкә тириштуқ. Бир қанчә ишәнчлик мәнбәдин игилигән мәлуматлар арқилиқ достимиз әкрәм мәмәтниң җаза лагерида өлтүрүлгәнликини җәзимләштүрдуқ».

Әкрәм мәмәтниң әнқәрә университети тил вә тарих-җуғрапийә факултетидики оқутқучиси профессор доктор халил ибраһим уста зияритимизни қобул қилип, соалимизға язма һалда җаваб әвәтти. У, язмисида мундақ дәп язған: «оқуғучим әкрәм мәмәт юртиға қайтқандин кейин алақимиз үзүлүп қалғаниди. У күндин тартип көңлүм йерим иди. Вапат болғанлиқини аңлап худди өз укам өлүп кәткәндәк көңлүм йерим болди».

Әкрәм мәмәтниң устази язмисида йәнә мундақ дегән: «тиришчан дурус, адаләтлик мулайим әхлақ вә пәзиләтлик бири иди. Һеч бир заман ялған гәп қилмайтти. Икки йүзлимичи әмәс иди. Униң ата-аниси бундақ бир пәрзәнт йетиштүргәнлики үчүн пәхирлиниши керәк. Шундақла уйғурларниң өрп-адити бойичә яшайдиған, тиришчан оқуғучи иди. Өз укам түгәп кәткәндәк көңлүм йерим болди.»

2012-Йилидин 2016-йилиғичә әнқәрә университети тил вә тарих-җуғрапийә факултетида биллә оқуған өзбек савақдиши гүлҗәннәт ханим әкрәм мәмәтниң әдәп-әхлақлиқ тиришчан бала икәнликини баян қилди.

Қиммәтлик радио аңлиғучилар уйғурларниң түркийәгә келип оқуши 1985-йилларда башланған. 1991-Йили совет иттипақи парчилинип оттура асия түркий җумһурийәтлири мустәқил болғандин кейин, түркийә җумһурийәти дөлити түркий милләтләр оттурисидики һәмкарлишишни күчәйтиш үчүн «бүйүк оқуғучи лайиһәси» нами астида түркий җумһурийәтләрдин түркийәгә оқуғучи әкелип оқутуш хизмити башланғаниди. Буниңға асасән хитай һөкүмитиниңму рухсәт қилиши билән уйғур оқуғучиларму түркийәниң оқуш мукапат пули билән түркийәдики һәр қайси университетларға келип оқушқа башланди. 2012-Йилидин тартип түркийә баш министирлиқ тармиқидики «чәтәлдики түркләр вә қериндаш милләтләр идариси» бейҗиң вә үрүмчигә оқуғучи қобул қилиш үчүн адәм әвәтип оқуғучи таллиған. Биз игилигән мәлуматларға асасланғанда түркийәдә оқуп юртиға қайтқан кишиләрниң көпи түрмә җазасиға мәһкум қилинған.

Уйғур академийәси иҗраийә һәйитиниң рәиси абдулхәмит қарахан әпәнди хитай һөкүмитиниң түркийә билән тохтамнамә түзүп, өзи паспорт берип, оқушқа әвәткән оқуғучиларни әмдиликтә түрмигә ташлишиниң өзиниң қануниғиму хилап икәнликини оттуриға қойди.

Әкрәм мәмәт 2016-йили «түркчә тәвәлик қошумчилириниң функсийә вә мәнә җәһәттики тәрәққиятиниң мәнбәси» темисидики мақалиси билән магистирлиқни пүттүргән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт