Ели турсун: «сиңлим билән нәврә инимни чәтәлгә чиқтиң дәп 10 йиллиқтин кесиветипту»

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2020-06-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Германийәниң карилсу шәһиридә туруватқан ели турсун әпәнди сиңлиси аминә турсун вә нәврә иниси өмәр османниң сүрәтлирини тутуп б д т ниң алдида дәва қилмақта. 2020-Йили июн, җәнвә.
Германийәниң карилсу шәһиридә туруватқан ели турсун әпәнди сиңлиси аминә турсун вә нәврә иниси өмәр османниң сүрәтлирини тутуп б д т ниң алдида дәва қилмақта. 2020-Йили июн, җәнвә.
RFA/Erkin Tarim

Түркийә оттура асия түркий җумһурийәтлиридин қалса уйғурлар әң көп тиҗарәт мунасивити бар дөләтләрдин бири һесаблиниду. Уйғурлар 1985-йилидин тартип түркийәгә келип-кетип тиҗарәт қилишқа башлиған болуп, кейинки йилларда уйғур диярида түрк мели сатидиған дуканларниң саниму хелила көпәйгәниди. 2017-Йилидин тартип түркийә билән тиҗарәт мунасивити бар уйғурларму лагерға қамалған болуп, йеқиндин буян бу уйғурларниң қамақ җазалириға мәһкум қилинғанлиқи тоғрисида шум хәвәрләр келишкә башлиди. Бу тиҗарәтчиләрдин бири аминә турсун ханимдур. У, түркийәгә келип-кетип тиҗарәт қилғанлиқи үчүн 10 йиллиқ кесиветилгән.

Германийәниң карилсу шәһиридә туруватқан ели турсун мәзкур аминә турсунниң акиси болуп, ели турсун хитай һөкүмитиниң сиңлиси аминә турсунни «түркийәгә берип тиҗарәт қилдиң» дәп тутқун қилғанлиқи вә 10 йил қамақ җазасиға һөкүм қилғанлиқини, нәврә иниси өмәр османни «голландийәгә бардиң» дәп 10 йил қамақ җазасиға һөкүм қилғанлиқини билдүрди. У хитайдин бигунаһ сиңлиси аминә билән нәврә иниси османни қоюп беришини тәләп қилди. У зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: «мениң исмим ели турсун, мән 1975-йили 4-айниң 2-күни үрүмчидә туғулған. Мән 2010-йили 1-айда германийәгә кәлдим. Һазирғичә германийәниң карилсу шәһиридә аиләм билән биллә яшаватимән. Сиңлим аминә турсунниң 2017-йили тутқун қилинғандин кейин 10 йил кесиветилгәнлики тоғрисида ениқ хәвәр кәлди. Сиңлим бигунаһ, уни пәқәтла түркийәдин мал апирип сатқан болғачқа, нәврә иним өмәр османни голландийәгә келип кәткән болғачқа кесиветипту».

Биз ели турсун әпәндигә қойған: «ундақта, сиз дунядики һәрқайси дөләтләр, аммиви тәшкилатлар вә хитай һөкүмитидин немиләрни тәләп қилисиз?» дегән соалимизға у мундақ җаваб бәрди: «сиңлим аминә билән нәврә иним өмәр осман бигунаһ, алди билән бирләшкән дөләтләр тәшкилати, демократийә билән башқурулуватқан дөләтләр, хәлқара кишилик һоқуқи тәшкилатлириниң хитай һөкүмитидин уларни дәрһал қоюп беришкә чақиришини тәләп қилимән».

У бүгүнки телефон зияритимиздә сиңлиси һәққидә қисқичә мәлумат берип мундақ деди: «сиңлим аминә турсун үрүмчидә дуняға кәлгән. Бу йил 43 яшта. Сиңлим аминә аилимизниң әң кичики болуп, башланғуч, оттура вә толуқ оттура мәктәпләрни әла нәтиҗә билән пүттүрүп, малийә университетиниң малийә кәспидә оқуған. Сиңлим университетни әла нәтиҗә билән пүттүргән болсиму хизмәт тәқсимати болмиғачқа өз алдиға игилик тикләшкә тиришқаниди. Тиҗарәттиму йеңилиқ яритишқа маһир иди. Арам алмай кечә-күндүз тиришти. Өзи ақ көңүл тиришчан сиңлимниң хитайчә сәвийәсиму бәкла юқири иди. Гәрчә улар әр-аял яшта кичик болсиму, тиришип ишләп, тиҗарәт әхлақи бойичә иш қилип, қанунлуқ йоллар билән қисқа вақит ичидә игилик тиклигәниди. Сиңлим хитай һөкүмитиниң ишикни ечиветиш сияситидин пайдилинип, қануний йоллар билән паспорт беҗирип, хитайниң йеқин дост дөлити болған түркийәгә юмшақ хурумдин тикилгән аяғ заказ қилиш үчүн 2 қетим барған. Бу қетим ‹түркийәгә бардиң' дәп 10 йиллиқ кесиветипту, һазир тәңритағ районлуқ сақчи идарисиниң тутуп туруш орнида тутуп турулуветипту. Сиңлим бигунаһ, милйонлиған хитай чәтәл билән тиҗарәт қилса җазалимайду, немә үчүн сиңлимни җазалайду? бу адаләтсизликкә қәтий наразилиқимни билдүримән, хитай һөкүмити сиңлимни қоюп бәрсун».

Ели турсун әпәнди сиңлиси аминәниң дөләткә баҗ төләп яшларни хизмәткә орунлаштурған бир тиҗарәтчи икәнликини, хитай һөкүмитиниң сиңлисини қоюп бериши керәкликини тәкитләп мундақ деди: «мән 2016-йилиниң ахиридин тартип сиңлим аминә билән алақә қуралмиған идим. Бизгә кәлгән мәлуматқа асасланғанда уни үрүмчидики өйдин тутуп кәткән. Узун өтмәй ‹түркийә билән тиҗарәт қилдиң' дәп 10 йиллиқ қамақ җазаси берипту. Өз күчигә тайинип тиҗарәт қилип, дөләткә баҗ төләп, ишсиз қалған яшларға иш бәргән аялни қандақму бундақ кесиветиду? сиңлимниң хитайниң қаидә-түзүмлиригә, қанунлириға хилаплиқ қилғиниму йоқ. Униң үстигә сиңлим туғуттин кейин еғир кесәл болуп қелип дохтурханида даваланған. Дохтурлар ‹бундин кейин яхши дәм елишиң лазим' дәп қолиға испирапкиму йезип бәргәниди. Саламәтлики яхши әмәс туруқлуқ һазир түрмидә хитай һөкүмитидин бигунаһ сиңлим аминә билән нәврә иним өмәр османни дәрһал қоюп бериши тәләп қилимән».

«Сиз нәврә иним өмәр османни хитай ‹голландийәгә бардиң' дәп 10 йиллиқ кесивәтти дедиңиз. Өмәр осман һәққидә мәлумат бәрсиңиз қандақ?' дегән соалимизға ели турсун әпәнди мундақ җаваб бәрди: «өмәр осман үрүмчи сайбағ районида туғулған. Нәврә иним өмәр осман голландийәгә келип бир мәзгил турғандин кейин чоң аписи түгәп кетип қайтип кәткән. Өмәр османға ‹голландийәгә берип кәлдиң' дәп 10 йиллиқ қамақ җазаси бәргән. У, һазир сайбағ райондики тутуп туруш орнида икән. У, кичикидин тартип хитайчә мәктәптә оқуған. Хитайлар билән уруш-җедәл қилған тәрипиму йоқ. Укам өмәр османму аминәгә охшаш бигунаһ дәрһал қоюп беришни тәләп қилимән».

Ели турсун әпәнди өзлириниң 5 қериндаш икәнликини, дадиси түгәп кетип 5 пәрзәнтни анисиниң җапалиқ чоң қилғанлиқини баян қилип мундақ деди: «биз 5 бала, дадам биз кичик вақтида түгәп кәткәчкә 5 балини анам бичарә җапаға чидап, яхши, сағлам вә әхлақлиқ қилип беқип оқутуп чоң қилған. Биз һеч қандиқимиз җәмийәттә җинайәт садир қилған әмәс. Шуңа мән йәнә бир қетим б д т ниң вә демократийә билән башқурулуватқан дөләтләрниң сиңлим аминә билән нәврә иним өмәр османни қутулдуруп қелишқа чақиримән».

Аминә турсунниң һазир истанбулда туруватқан дости хәлчәм ханим дости аминәниң үрүмчидә аяқ сатидиған дукини барлиқини, икки қетим истанбулға мал алғили кәлгәнликини, һечқандақ җинайәт садир қилмиғанлиқини, униң бигунаһ икәнликини тәкитлиди.

Аминә ханимниң һазир голландийәдә туруватқан қошниси әхмәт әпәнди аминәниң өзиниң көз алдида чоң болғанлиқини, 10 йиллиқ кесилгәнлик хәвирини аңлиғандин кейин һәйран қалғанлиқини, әгәр җинайәт садир қилған болса хитайниң буни елан қилиши керәкликини ейтти.

Игилигән мәлуматларға асасланғанда, түркийәдин мал апирип сетип тиҗарәт қилған нурғун уйғурниң мал-мүлүклири мусадирә қилинған вә бәзилири кесиветилгән. Һазир түркийә ташқи ишлар министирлиқи хитай ташқи ишлар министирлиқи билән бу һәқтә сөзләшмәктикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт