"El jezire" téléwiziye qanilida xitayning ramizanni cheklewatqanliqi munazire qilindi

Muxbirimiz irade
2019-05-17
Élxet
Pikir
Share
Print
"El jezire" téléwiziye qanilida xitayning ramizanni cheklewatqanliqi munazire qilindi. 2019-Yili 16-may.
"El jezire" téléwiziye qanilida xitayning ramizanni cheklewatqanliqi munazire qilindi. 2019-Yili 16-may.
Social Media

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, ramizan éyining kirishi bilen xelq'aradiki nopuzluq axbarat wasitilirining biri bolghan "El jezire" téléwiziye qanili 16-may künidiki "Éqim" namliq programmisida Uyghurlarning weziyitige yene bir qétim orun berdi.

"Éqim" programmisi riyasetchiliri özining Uyghurlar heqqidiki so'allirigha jawab tépish üchün programmigha kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri diréktori sofi richardson we amérikadiki "Uyghur herikiti" teshkilati diréktori roshen abbas xanimlarni teklip qilghan. 

Programma riyasetchisi roshen xanimdin bir Uyghur we musulman bolup turup xitayda yashash, bolupmu ramzan éyida xitayda yashashning qandaq bolidighanliqini soridi. 

Roshen xanim buninggha jawab bérip, xitayda islam dinining barliq éléméntlirining qattiq chekliniwatqanliqini éytti. U sözide xitay hökümitining hazir rozi tutush, namaz oqush we halal yémeklik yéyish, choshqa göshi yémesliki, haraq ichmeslik dégendek eng asasiy teleplirining hemmisini "Radikalliq" dégen nam astida chekligenlikini we hazir bu seweblik alahazel 3 milyon etrapida Uyghurning lagérgha qamalghanliqini éytti. 

Roshen xanim yene, Uyghurlarning hazir rozi tutush emes belki mewjutluqini saqlap qélishiningmu zor riqabetke uchrawatqanliqini tekitlidi. Roshen xanim sözide Uyghurlarning hazir xitay hökümitining saqchi döliti sistémisi astida, 24 sa'et nazaret astida yashawatqanliqini bayan qildi. 

Xitay hökümitining Uyghur, qazaq qatarliq musulman milletlerge yürgüzüwatqan siyasetlirining köplep ashkarilinishi netijiside amérikadiki bir qisim musulman jama'iti yéqinda "Xitaydin perhiz tutayli" namliq intérnét herikiti qozghighan idi. "El jezire" qanili yuqiridiki bu heriketnimu tonushturdi. Ular "Uyghurlarni qoghdash we yardem" herikitining yétekchiliridin amérika paytexti washin'gtondiki xina zuberi xanimni ziyaret qilip "Xitaydin perhiz tutayli" tor herikitini soridi. 

Xina xanim sözide "Bizning bu heriketni bashlishimizdiki seweb, xitay hakimiyiti sherqiy türkistanda 3 milyon etrapida Uyghur musulmanlirini yighiwélish lagérlirigha qamidi. Xitay hökümiti ramzan éyida musulmanlarni rozi tutushtin cheklidi. Shunga bizmu xitaydin perhiz tutimiz" dédi. 

Xina xanim buninggha chüshenche bérip, kishilerning xitaydin kelgen herqandaq nersini sétiwalmay we xitayda yasalghanliqi üchün sétiwalmighan mallarni resimge tartip, "Xitaydin perhiz tutush" xeshtegi bilen ijtima'iy tor betlerge yollash arqiliq bu heriketke awaz qoshushqa bolidighanliqini bildürdi. 

U yene, bu heriketning ramizandin kéyinmu hetta qachan lagérlardiki musulmanlar erkinlikige érishküche dawam qilidighanliqini eskertti. 

Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri diréktori sofi richardson xanim xitay hökümitining Uyghur musulmanlirigha yürgüzüwatqan diniy bésimining qanchilik derijide jiddiylikini tekitlidi. U sözide: "Bu yerdiki peqetla Uyghurlarning rozi tutushini, yaki balilirigha din ögitishini cheklesh mesilisi emes. Bu yerdiki mesile xitay hökümiti pütkül islam dinini idé'ologiyilik wirus, dep atawatidu. Uni qutulushimiz zörür bolghan bir xil késellik, dep izahlawatidu" dédi. 

Sofi xanim sözi dawamida yene bir muhim mesilini otturigha qoydi. U, dunyadiki musulmanlarning xitay hökümitige naraziliq bildürüsh bilenla cheklinip qalmay, eksiche öz hökümetlirige we organlirighimu bésim ishlitishi kéreklikini tekitlidi. U: "Menche dunyadiki musulmanlar we elwette musulman bolmighanlar öz döletlirige bésim ishlitishi bolupmu bu mesilide sükütte turuwatqan we hetta xitay hökümitini medhiyiligen dunya islam hemkarliq teshkilatigha bésim qilishi kérek. Chünki, puqralarning ammiwi heriketliri hökümetler we organlarning pozitsiyeside özgirish yasiyalaydu" dédi. 

Derweqe resmiy tor bétide özini "Musulman dunyasining kolléktip awazi" dep tonushturidighan islam hemkarliq teshkilati bu yil 3-ayda ebu-zebide échilghan "Eza döletler tashqi ishlar ministirlirining 46-nöwetlik omumiy yighini" din kéyin élan qilghan qararnamiside؛ "Biz xitay xelq jumhuriyitining musulman puqralirining halidin yaxshi xewer élish üchün körsitiwatqan tirishchanliqlirini teqdirleymiz. Shundaqla, xitay xelq jumhuriyiti bilen islam hemkarliq teshkilati arisidiki hemkarliqni dawamliq ashurushni arzu qilimiz" dégen sözlerni qilish arqiliq küchlük naraziliq qozghighan idi. 

Eyni chaghda sofi richardson xanim radiyomizgha bildürgen inkasida dunya islam hemkarliq teshkilatini "Uyghurlar we bashqa musulmanlargha dehshetlik türde xa'inliq qildi" dep eyibligen. 

Xitay hökümiti bolsa yuqiridiki kishilik hoquq pa'aliyetchilirining ilgiri sürgenlirining eksiche, rayonda bundaq bir cheklimining yoqluqini ilgiri sürmekte. "Amérika awazi" radiyosi xitayning pakistanda turushluq mu'awin bash elchisi jaw lijyendin sorighan. Jaw lijiyen sözide xitaydiki ramzan cheklimiliri heqqidiki xewerni "Gherbning teshwiqati" dégen, biraq u xitay hökümitining dölet kadirlirini, partiye ezaliri we oqughuchilarni diniy pa'aliyetlerge qatnishishtin chekleydighanliqini étirap qilghan. 

Halbuki, roshen abbas xanim "El jezire" qanilidiki programmidiki sözide, nöwette bir milyondin oshuq xitay kadirning Uyghurlarning öylirige yerleshtürülüp, ularni 24 sa'etlep nazaret qilish wezipisini üstige alghanliqi, mektep baliliriningmu hetta öz ata-anilirining herikitini doklat qilishqa orunlashturuluwatqan bir shara'itta Uyghurlarning rozi tutushining asasen mumkin bolmaywatqanliqini, tutqan teqdirde buning aqiwitiningmu éghir boluwatqanliqini eskertti. 

Sofi xanim özlirining yéqinda lagérdin qutulup chiqqan bir Uyghur bilen söhbet ötküzgende bu Uyghurning qilghan bir gépining özige nahayiti tesir qilghanliqini éytti. Sofi xanim sözide؛ "Biz sözleshken bu kishi lagérgha qamalghandin kéyin diniy cheklimilirige boysunushqa mejbur bolghan. U bizge shundaq tesir qilidighan geptin birni qildi yeni u gerche men u yerde dinimning shertlirini ada qilalmighan bolsammu biraq qelbimde her waqit uninggha sadiq boldum, dédi. Menche ashundaq éghir zulum astidimu öz étiqadidin waz kechmey, uninggha chin yürektin sadiq qéliwatqan shu kishiler Uyghur kimlikining qanchilik derijide küchlük ikenlikini ipadilep béridu" dédi.

Programmida roshen xanim we sofi richardson xanimlar her ikkisi lagérlarda yüz bériwatqan qorqunchluq ré'alliqni eskertip turup, dunyani lagérlar mesiliside küchlük pozitsiye bildürüshke we heriketke ötüshke chaqirdi.

Toluq bet