Уйғур қирғинчилиқи темисидики үч күнлүк хәлқаралиқ муһакимә йиғини рәсмий башланди

Мухбиримиз әзиз
2021-09-01
Share
lager-sim-tor-tosuq.jpg "қайта тәрбийәләш" намидики "йиғивелиш лагери" ниң тәмидики сим тикән соруқ вә көзитиш нуқтиси. 2018-Йили 4-сентәбир, даванчиң.
REUTERS

Лондон шәһридики "уйғур сот коллигийәси" ниң уйғур қирғинчилиқи һәққидики зор көләмлик сот йиғинидин кейинки йәнә бир нөвәтлик зор көләмлик хәлқаралиқ паалийәт 1-сентәбир күни лондон шәһридә дағдуғилиқ башланди. "шинҗаң киризиси: қирғинчилиқ, инсанийәткә қарши җинайәтләр вә адаләт" темисидики бу қетимлиқ йиғин үч күнлүк паалийәт болуп, хәлқара илмий тәтқиқат саһәсидики даңлиқ алимлар, кишилик һоқуқ паалийәтчилири вә сиясийонлар әң көп йиғилған бир қетимлиқ илмий муһакимә йиғини болди.

Бу қетимқи йиғинни уюштурғучи орунларниң бири нйо-кәсул "йеңи қәлә" университети болуп, 1990-йиллардин башлап уйғур диярида тәкшүрүш вә тәтқиқат билән мәшғул болуп кәлгән уйғуршунас алимлардин җоанне симис ханим вә униң бир қисим кәспдашлири бу қетимқи хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғининиң вуҗутқа чиқишиға зор күч сәрп қилди. Хәлқара мунбәрләрдә уйғурлар мәсилиси бойичә охшимиған саһәләрдә күч чиқириватқан тәшкилатлардин "кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати", "йеңи линийә институти", "уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати", "тәһдит астидики хәлқләр бирләшмиси", "уйғурларниң азатлиқи үчүн йәһудийлар һәркити" тәшкилати, "раул валленберг кишилик һоқуқ мәркизи" қатарлиқ көплигән тәшкилатларму бу қетимқи муһакимә йиғининиң оңушлуқ ечилишиға йеқиндин һәмкарлашти.

Лондон вақти әтигән саәт тоққузда башланған бу қетимқи муһакимә йиғининиң тунҗи нутқини профессор җоанне симис ханим сөзлиди. У сөзидә бу қетимқи муһакимә йиғинини уюштуруштики сәвәбләр һәққидә мәлумат бериш билән биргә буниң вуҗутқа чиқишиға күч чиқарған һәр қайси тәшкилатларға вә мунасивәтлик шәхсләргә тәшәккүр ейтти. У сөзидә уйғур дияридики сиясий вәзийәт һәққидә чүшәнчә берип, өзи ахирқи қетим 2018-йили үрүмчигә барғандики әһвалларни әсләп өтти. Шундақла уйғурлар дуч келиватқан сиясий бастурушларни дәсләп һәрқайси саһәниң "мәдәнийәт қирғинчилиқи", "уйғурларниң кимликини өзгәртиш қурулуши" дегәндәк аталғулар билән атиғанлиқини һәмдә буниң инсанийәткә қарши җинайәтләр икәнликини ортақ етирап қилғанлиқини, әмма 2020-йилидин башлап мәлум болған түрлүк маддий испатларниң бирдәк бу әһвалларниң әмәлийәттә "толуқ мәнидики ирқий қирғинчилиқ" икәнликини көрсәткәнликини, шуңа һәр саһәдики алимларни вә мутәхәссисләрни бир җайға топлап, бу тарихий һадисиниң һазирқи әһвалиға қарап чиқишни қарар қилғанлиқини баян қилди.

Җоанне ханим йәнә алаһидә қилип хитай һөкүмитиниң өзигә имбарго елан қилғанлиқини, уларниң мушу арқилиқ уйғур қирғинчилиқи һәққидә сөз қиливатқан хәлқарадики алимларни вә сиясийонларни қорқутмақчи болуватқанлиқини тилға алди. Әмма униң қаришичә, хитай һөкүмитиниң мушу хил чегра һалиқиған "өч елиш" һәркити дунядики алимларға "хитай зади немиләрни қиливатиду? уларн немиләрни йошуриватиду" дәп соал қоюши лазим икән. Бу қетимқи үч күнлүк йиғинда һәрқайси җайлардин кәлгән нәччә онлиған алимлар дәл мушу мәсилини чөридигән һалда бир қатар соалларға җавап тәйярлайдикән.

Бу қетимқи муһакимә йиғини һәққидә чиқирилған йиғин уқтурушида ейтилишичә, муһакимә йиғини җәрянида һәр саһә затлири "нөвәттә уйғурларниң дуч келиватқанлири қирғинчилиқму яки мәдәнийәт қирғинчилиқиму яки инсанийәткә қарши җинайәтму?", "қирғинчилиқниң қандақ испатлири мәвҗут?", "хитайниң бу қирғинчилиқтики нийити немә болуши мумкин?", "хитай һөкүмитиниң бу қирғинчилиқтики җавабкарлиқини қайси шәкилләрдә сүрүштә қилиш мумкин?" дегәндәк бир қатар соалларға җавап тапидикән.

Бу қетимқи илмий муһакимә йиғиниға дуняниң һәрқайси җайлиридики уйғур паалийәтчиләр вә мутәхәсислириму қатнашқан иди. Шулар қатарида дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса радийомиз зияритини қобул қилип, уйғур қирғинчилиқиниң пакитлири көпләп мәлум болуватқан, хитай һөкүмиити пүтүн күчи билән буни инкар қиливатқанда бунчә көп алимлар вә мутәхәсисиләрниң бир йәргә җәм болуп, бундақ бир муһакимә йиғини чақиришиниң зор әһмийәткә игә болидиғанлиқини тәкитлиди.

Бу қетимқи муһакимә йиғиниға һазирғичә уйғурлар һәққидә сөз қилип келиватқан алимлар, паалийәтчиләр вә сиясийонлар иштирак қилған иди. Бунчә көп һәр саһә кишилириниң уйғур қирғинчилиқи темисидики бу муһакимә йиғиниға топлиниши һәққидә сөз қилғанда долқун әйса буниң тәсадипилиқ әмәсликини, әксичә хитайниң барғансери юқури пәллигә көтүриливатқан уйғур қирғинчилиқи қилмишиниң шунчә көп кишиләрни бир сорунға җәм қилғанлиқини билдүрди.

Мәлум болушичә, бу қетимқи йиғинда оттуриға чүшкән пикирләр систимилиқ һалда рәтләп чиқилғандин кейин һәрқайси саһәдики алимларниң баянлири вә мунасивәтлик испатлар билән бирликтә һәрқайси һөкүмәтләргә йоллап берилидикән. Буниң тәсиридин техиму көп дөләтләрниң уйғур қирғинчилиқи һәққидә мунасивәтлик тәдбирләрни елишиға түрткә болуши үмид қилинмақта икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт