Uyghur qirghinchiliqi témisidiki üch künlük xelq'araliq muhakime yighini resmiy bashlandi

Muxbirimiz eziz
2021-09-01
Share
lager-sim-tor-tosuq.jpg "Qayta terbiyelesh" namidiki "Yighiwélish lagéri" ning temidiki sim tiken soruq we közitish nuqtisi. 2018-Yili 4-séntebir, dawanching.
REUTERS

London shehridiki "Uyghur sot kolligiyesi" ning Uyghur qirghinchiliqi heqqidiki zor kölemlik sot yighinidin kéyinki yene bir nöwetlik zor kölemlik xelq'araliq pa'aliyet 1-séntebir küni london shehride daghdughiliq bashlandi. "Shinjang kirizisi: qirghinchiliq, insaniyetke qarshi jinayetler we adalet" témisidiki bu qétimliq yighin üch künlük pa'aliyet bolup, xelq'ara ilmiy tetqiqat sahesidiki dangliq alimlar, kishilik hoquq pa'aliyetchiliri we siyasiyonlar eng köp yighilghan bir qétimliq ilmiy muhakime yighini boldi.

Bu qétimqi yighinni uyushturghuchi orunlarning biri nyo-kesul "Yéngi qel'e" uniwérsitéti bolup, 1990-yillardin bashlap Uyghur diyarida tekshürüsh we tetqiqat bilen meshghul bolup kelgen Uyghurshunas alimlardin jo'anné simis xanim we uning bir qisim kespdashliri bu qétimqi xelq'araliq ilmiy muhakime yighinining wujutqa chiqishigha zor küch serp qildi. Xelq'ara munberlerde Uyghurlar mesilisi boyiche oxshimighan sahelerde küch chiqiriwatqan teshkilatlardin "Kishilik hoquqni közitish teshkilati", "Yéngi liniye instituti", "Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati", "Tehdit astidiki xelqler birleshmisi", "Uyghurlarning azatliqi üchün yehudiylar herkiti" teshkilati, "Ra'ul wallénbérg kishilik hoquq merkizi" qatarliq köpligen teshkilatlarmu bu qétimqi muhakime yighinining ongushluq échilishigha yéqindin hemkarlashti.

London waqti etigen sa'et toqquzda bashlan'ghan bu qétimqi muhakime yighinining tunji nutqini proféssor jo'anné simis xanim sözlidi. U sözide bu qétimqi muhakime yighinini uyushturushtiki sewebler heqqide melumat bérish bilen birge buning wujutqa chiqishigha küch chiqarghan her qaysi teshkilatlargha we munasiwetlik shexslerge teshekkür éytti. U sözide Uyghur diyaridiki siyasiy weziyet heqqide chüshenche bérip, özi axirqi qétim 2018-yili ürümchige barghandiki ehwallarni eslep ötti. Shundaqla Uyghurlar duch kéliwatqan siyasiy basturushlarni deslep herqaysi sahening "Medeniyet qirghinchiliqi", "Uyghurlarning kimlikini özgertish qurulushi" dégendek atalghular bilen atighanliqini hemde buning insaniyetke qarshi jinayetler ikenlikini ortaq étirap qilghanliqini, emma 2020-yilidin bashlap melum bolghan türlük maddiy ispatlarning birdek bu ehwallarning emeliyette "Toluq menidiki irqiy qirghinchiliq" ikenlikini körsetkenlikini, shunga her sahediki alimlarni we mutexessislerni bir jaygha toplap, bu tarixiy hadisining hazirqi ehwaligha qarap chiqishni qarar qilghanliqini bayan qildi.

Jo'anné xanim yene alahide qilip xitay hökümitining özige imbargo élan qilghanliqini, ularning mushu arqiliq Uyghur qirghinchiliqi heqqide söz qiliwatqan xelq'aradiki alimlarni we siyasiyonlarni qorqutmaqchi boluwatqanliqini tilgha aldi. Emma uning qarishiche, xitay hökümitining mushu xil chégra haliqighan "Öch élish" herkiti dunyadiki alimlargha "Xitay zadi némilerni qiliwatidu? ularn némilerni yoshuriwatidu" dep so'al qoyushi lazim iken. Bu qétimqi üch künlük yighinda herqaysi jaylardin kelgen nechche onlighan alimlar del mushu mesilini chöridigen halda bir qatar so'allargha jawap teyyarlaydiken.

Bu qétimqi muhakime yighini heqqide chiqirilghan yighin uqturushida éytilishiche, muhakime yighini jeryanida her sahe zatliri "Nöwette Uyghurlarning duch kéliwatqanliri qirghinchiliqmu yaki medeniyet qirghinchiliqimu yaki insaniyetke qarshi jinayetmu?", "Qirghinchiliqning qandaq ispatliri mewjut?", "Xitayning bu qirghinchiliqtiki niyiti néme bolushi mumkin?", "Xitay hökümitining bu qirghinchiliqtiki jawabkarliqini qaysi shekillerde sürüshte qilish mumkin?" dégendek bir qatar so'allargha jawap tapidiken.

Bu qétimqi ilmiy muhakime yighinigha dunyaning herqaysi jayliridiki Uyghur pa'aliyetchiler we mutexesislirimu qatnashqan idi. Shular qatarida dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa radiyomiz ziyaritini qobul qilip, Uyghur qirghinchiliqining pakitliri köplep melum boluwatqan, xitay hökümi'iti pütün küchi bilen buni inkar qiliwatqanda bunche köp alimlar we mutexesisilerning bir yerge jem bolup, bundaq bir muhakime yighini chaqirishining zor ehmiyetke ige bolidighanliqini tekitlidi.

Bu qétimqi muhakime yighinigha hazirghiche Uyghurlar heqqide söz qilip kéliwatqan alimlar, pa'aliyetchiler we siyasiyonlar ishtirak qilghan idi. Bunche köp her sahe kishilirining Uyghur qirghinchiliqi témisidiki bu muhakime yighinigha toplinishi heqqide söz qilghanda dolqun eysa buning tesadipiliq emeslikini, eksiche xitayning barghanséri yuquri pellige kötüriliwatqan Uyghur qirghinchiliqi qilmishining shunche köp kishilerni bir sorun'gha jem qilghanliqini bildürdi.

Melum bolushiche, bu qétimqi yighinda otturigha chüshken pikirler sistimiliq halda retlep chiqilghandin kéyin herqaysi sahediki alimlarning bayanliri we munasiwetlik ispatlar bilen birlikte herqaysi hökümetlerge yollap bérilidiken. Buning tesiridin téximu köp döletlerning Uyghur qirghinchiliqi heqqide munasiwetlik tedbirlerni élishigha türtke bolushi ümid qilinmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet