Алимлар: уйғур киризисиниң мәнбәси вә униң һазирқи заман испатлири

Мухбиримиз әзиз
2021-09-02
Share
19 яшлиқ ибраһим қасимниң өлүвелиштин бурун бир мәзгил чәтәлгә қечишқа урунуп баққанлиқи ашкариланди Лоп наһийәсидики 4-йиғивелиш лагеридики тутқунлар сиясий өгиништә. 2017-Йили март, хотән.
bitterwinter.org

Хитай һөкүмитиниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзиватқанлиқи һәққидә көплигән маддий испатлар мәлум болуватқанда 1-сентәбир күни әнглийәдики нйо касел ( "йеңи қәлә" ) университети дуняниң һәрқайси җайлиридики нәччә онлиған профессорлар, мутәхәссисләр вә алимларни бир йәргә җәм қилип, уйғур қирғинчилиқи һәққидики үч күнлүк илмий муһакимә йиғинини башлиди. Йиғинға қатнашқан алимлар охшимиған нуқтилардин уйғур қирғинчилиқиниң һазирқи һалитигә қарап чиқти.

Әнглийә пайтәхти лондонда рәсмий ечиливатқан "шинҗаң киризиси: қирғинчилиқ, инсанийәткә қарши җинайәтләр вә адаләт" темисидики хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғининиң биринчи күнидики муһакимиләр уйғур қирғинчилиқиниң тарихий мәнбәлири һәмдә нөвәттики қирғинчилиқниң маддий испатлириниң топлинишиға беғишланди.

Бүгүнки тунҗи мәйдан муһакимидә америка пайтәхти вашингтон шәһридики җорҗи тавн университетиниң профессори, тонулған уйғуршунас җеймис милвард алаһидә сөз қилип, уйғурлар дуч келиватқан нөвәттики еғир киризисларниң өтмүши һәққидә йиғин әһлигә мәлумат бәрди.

Профессор җеймис миллвардниң баян қилишичә, хитай һөкүмитиниң тарих һәққидики басма материяллирида асасий еқимға айландурулған баянлар реаллиққа әмәс, пүтүнләй хитай һөкүмитиниң мәнпәәтигә бойсундурулған һалда түзүп чиқилғанлиқи үчүн, уйғурлар нөвәттә дуч келиватқан киризисларни чүшиништә бу баянлар бир қисим кишиләрни қаймуқтуруп қойидикән. Шу сәвәбтин уйғурлар билән хитайларниң мунасивити һәққидики тоғра баянлардин хәвәрдар болуш уйғурлар мәсилисигә қизиққучи кишиләр үчүн бәкму муһим икән.

Униң қаришичә, хитай һөкүмити бу мәсилә һәққидә әң көп тилға алидиған баянларниң бири "шинҗаң әзәлдин хитайға тәвә болған макан" дегән мәзмун икән. Шу сәвәбтин ғәрп дунясидики ахбарат саһәси яки башқа саһә уйғурлар дуч келиватқан зулумларни тилға алған һаман хитай һөкүмити "бу дегән бизниң земинимиз. Шундақ болғаникән бу ишлар бизниң и‍чкий ишлиримиз. Башқиларниң буниңға арилишиш һәққи йоқ" дәп җаваб беридикән. Әмәлийәттә болса "хитай дөлити" дегән аталғуниң өзи техи йеқинқи заманда андин пәйда болған нам икән. Йәнә келип "бирликкә кәлтүрүш" яки "тинчлиқ билән азат қилиш" дегәндәк намларда мустәмликә қилинғандин кейин "шинҗаң" дәп нам қоюлған, башқилар "шәрқий түркистан" дәп атаватқан бу маканни тарихий яки мәдәнийәт нуқтисидин болсун һәрқандақ қилипму "хитайниң бир қисми" дәп чүшәндүргили болмайдикән. Бу худди рим империйиси қәдимки заманда ишғал қилған мәлум бир җайни бүгүнки күндә "италийәниң бир қисми" дегили болмиғандәкла бир иш икән.

Профессор җеймис милвардниң қаришичә, хитай хәлқ җумһурийити өзидин илгирики чиң империйисигә варислиқ қилип, униңға тәвә һәммила нәрсини өзиниң қиливалған. Шу қатарда чиң империйиси "алтәшәһәр" дәп аталған бу районни ишғал қилған вақитлардин башлап давам қилған йәрлик хәлқниң қаршилиқ һәркәтлириму охшашла хитай хәлқ җумһурийитигә "мирас" қалған. Әйни вақитта бу районни бивастә қол тиқип ишғал қилған чиң империйәси өзиниң бу җайдики тәсириниң техи аҗиз икәнликини нәзәргә елип йәрлик милләтләрниң тили, диний етиқади яки мәдәнийитиниң мәвҗутлуқиға йол қойған. Әмма ассимилатсийәни нишан қилған "хитайлаштуруш" ниң тунҗи қәдәмлири шу вақиттин башлапла вуҗутқа чиқишқа башлиған. Хитай миллитиниң мәнпәәтигә вәкиллик қиливатқан һәмдә хитай болмиған уйғур, тибәт, моңғул қатарлиқ милләтләргә һөкүмранлиқ қиливатқан хитай компартийәси ши җинпиң һакимийәтни қолға алғандин буян изчил қәдимки заманлардики хитай падишаһлириниң дуняқаришини, шуниңдәк арзу-арманлирини әң ахирқи пәллигә йәткүзүшкә бәл бағлиған. Буниңдики мәркизий тема "хитай" ни мәркәз қилған дөләттә "хитай болмиған милләтниң мәвҗутлуқиға иҗазәт йоқ" дегән йетәкчи идийәни әмәлгә ашуруш болған. Дәл мушу сәвәбтин бу нишанға йетиштики йеңи қәдәмләр өткән йигирмә йилда худди профессор шан робертс көрситип өткәндәк "уйғурларға қарши уруш" шәклидә давам қилип кәлгән. Һазир болса хитай һөкүмити "бирләшмә уруш суписи" вә "биңтуән" намидики һәрбий ишлар билән мунасивәтлик икки зор гәвдә арқилиқ уйғурлар мәсилисини "ахирқи йосунда үзел-кесил һәл қилиш" қа йүзләнмәктә икән. Бу җәрянда хитай һөкүмити "биз тинчлиқни сөйимиз. Биз һечкимгә таҗавуз қилмаймиз" дегәнни ағзидин чүшүрмигән.

Муһакимә йиғиниң нәқ мәйдандики биринчи муһакимә мунбиридә профессор җон хәзиршавниң риясәтчиликидә мухбирлар вә мутәхәссисләр уйғур қирғинчилиқи һәққидики дәлил-испатлар һәққидә пикир қилди. Берюссел университетиниң профессори ванесса фраңвил лагерлар һәққидики сүний һәмраһ сүрәтлириниң байқилиши, лагер шаһидлириниң гуваһлиқ баянлири, шуниңдәк "уйғур сот коллегийәси" дики испатларниң охшимиған нуқтилардин уйғурлар дуч келиватқан "қайта тәрбийәләш" намидики бастурушниң һәқиқий қияпитини ечип бәргәнликини, "тәрбийәләш мәркәзлири" ниң хитай һөкүмити тәшвиқ қилғандәк "хошал-хорамлиққа толған мәктәп" ләр әмәс, әксичә мунтизим шәкил алған түрмә икәнликини, бу җайларда барлиққа келиватқан вәһшийлик, қийнақ, җинсий хорлуқ қатарлиқ инсанийәткә қарши җинайәтләрниң аллиқачан қирғинчилиқ шәклини елип болғанлиқини баян қилип өтти.

Уйғурлар мәсилиси түпәйлидин хәлқараға тонулған шәхсләрдин "базфид хәвәрлири" ниң мухбири мега раҗагопалан вә "көзәткүчи" гезитиниң сабиқ мухбири урсула гавсир қатарлиқлар өзлириниң уйғур дияридики зиярәтлири җәрянида көргән-билгәнлирини, шуниңдәк бу җәрянда уйғур қирғинчилиқиға мунасивәтлик испатларни топлашта хитай һөкүмитиниң қанчилик қаттиқ чәклимиләрни қоюп болғанлиқини, шу сәвәбтин лагирлардики уйғурларниң әң йеңи әһвали һәққидә ташқи дуняниң билидиғанлириниң бәкму азлиқини баян қилди. Болупму урсула гавсир ханим 2015-йили бай наһийәсидики қаршилиқ һәркитини "терорлуқ һәркити әмәс" дәп мақалә язғандин кейин хитай һөкүмитиниң өзини хитайдин қоғлап чиқарғанлиқини, шуниңдин буянқи уйғур дияридики вәзийәтниң һәмдә нөвәттә мәлум болуватқан қирғинчилиқниң тәрәққияти бу ишларниң әмилийәттә тәсадипилиқ әмәсликини көрситидиғанлиқини сөзләп өтти.

Муһакимә йиғининиң иккинчи басқучида "австралийә истратегийәлик сиясәт иниститути" ниң хадими нейсин русер вә австралийә латроб университетиниң профессори җеймис лейболд нуқтилиқ қилип хитай һөкүмитиниң уйғур кимликини йоқ қилиш саһәсидики қилмишлиридин мәлумат бәрди. Улар сүний һәмраһ сүрәтлири арқилиқ хитай һөкүмити иҗра қиливатқан "уйғур қирғинчилиқи" ниң бир муһим мәзмуни болған уйғурларниң миллий мәдәнийитигә даир әслиһәләрниң вәйран қилиниш вә йоқитилиш әһвалини җанлиқ һалда йиғин әһлигә сүрәтләп бәрди. Профессор җоанни симис, профессор тимосий грос, уйғур зиялилиридин аблимит бақи вә дилмурат мәхмут қатарлиқлар нөвәттики уйғур қирғинчилиқиниң мәдәнийәт, тил-йезиқ қатарлиқ саһәләрдики типик инкаслири һәққидә доклат бәрди.

Муһакимә йиғининиң чүштин кейинки басқучида уйғур қирғинчилиқиниң хәлқарада зор тәсир қозғиған мәзмунлиридин туғут чәкләш тәдбирлири вә уйғурларни мәҗбуриий әмгәккә селиш мәсилиси нуқтилиқ муһакимә қилинди. Нейсин русер, җеймис лейболд, даррен бәйлер, адрян зенз қатарлиқ алимлар өзлириниң бу саһәдә игилигән әң йеңи мәлуматлирини йиғин әһлигә сунди. Йиғинниң нури түркәл рәисликидики 4-басқучида асаслиқ қилип лагирлардики роһий вә җисманий хорлуқлар, ата-анилиридин җуда болған уйғур сәбилири дуч келиватқан түрлүк паҗиәләр һәққидә муһакимә болди. Буниңда манчестер университетиниң профессори раян сам, чех пәнләр академийисиниң тәтқиқатчиси сам тайнен, нюкасл университетиниң профессори емилий апсун қатарлиқлар, шуниңдәк рәһимә мәһмут, дилнур рәйһан қатарлиқ уйғур паалийәтчиләр бу һәқтә өз қарашлирини йиғин әһлигә сунди.

Йиғинниң шу күндики ахирқи басқучида нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан бастуруш һәркитиниң қирғинчилиқ икәнлики, буниңдики тәшвиқатлар вә иҗра қилиш чарилири қатарлиқ мәзмунлар бойичә муһакимә болди. Корнел университетиниң профессори магнус фескесйо, манчестер университетиниң профессори дейвин табин, чех җумһурийитидики палакий ‍университетиниң тәтқиқатчиси руни стенберг қатарлиқлар нөвәттики қирғинчилиқниң тәбири һәмдә бу һәқтики хәлқаралиқ қаидиләр һәққидә сөз қилди.

Йиғинниң биринчи күнидики муһакимә басқучлирида әнә шу тәриқидә уйғур қирғинчилиқиниң бир қисим реаллиқи һәрқайси мутәхәссисләр вә алимларниң ағзидин охшимиған нуқтилардин баян қилинди. Бу һәқтики техиму көп мәзмунлар болса йиғинниң иккинчи вә үчинчи күнлиридики муһакимиләрдә оттуриға қоюлидиған болуп, радийомиз бу һәқтә давамлиқ хәвәр бериду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт