Alimlar: Uyghur kirizisining menbesi we uning hazirqi zaman ispatliri

Muxbirimiz eziz
2021-09-02
Share
19 Yashliq ibrahim qasimning ölüwélishtin burun bir mezgil chet'elge qéchishqa urunup baqqanliqi ashkarilandi Lop nahiyesidiki 4-yighiwélish lagéridiki tutqunlar siyasiy öginishte. 2017-Yili mart, xoten.
bitterwinter.org

Xitay hökümitining Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yürgüziwatqanliqi heqqide köpligen maddiy ispatlar melum boluwatqanda 1-séntebir küni en'gliyediki nyo kasél ( "Yéngi qel'e" ) uniwérsitéti dunyaning herqaysi jayliridiki nechche onlighan proféssorlar, mutexessisler we alimlarni bir yerge jem qilip, Uyghur qirghinchiliqi heqqidiki üch künlük ilmiy muhakime yighinini bashlidi. Yighin'gha qatnashqan alimlar oxshimighan nuqtilardin Uyghur qirghinchiliqining hazirqi halitige qarap chiqti.

En'gliye paytexti londonda resmiy échiliwatqan "Shinjang kirizisi: qirghinchiliq, insaniyetke qarshi jinayetler we adalet" témisidiki xelq'araliq ilmiy muhakime yighinining birinchi künidiki muhakimiler Uyghur qirghinchiliqining tarixiy menbeliri hemde nöwettiki qirghinchiliqning maddiy ispatlirining toplinishigha béghishlandi.

Bügünki tunji meydan muhakimide amérika paytexti washin'gton shehridiki jorji tawn uniwérsitétining proféssori, tonulghan Uyghurshunas jéymis milward alahide söz qilip, Uyghurlar duch kéliwatqan nöwettiki éghir kirizislarning ötmüshi heqqide yighin ehlige melumat berdi.

Proféssor jéymis millwardning bayan qilishiche, xitay hökümitining tarix heqqidiki basma matériyallirida asasiy éqimgha aylandurulghan bayanlar ré'alliqqa emes, pütünley xitay hökümitining menpe'etige boysundurulghan halda tüzüp chiqilghanliqi üchün, Uyghurlar nöwette duch kéliwatqan kirizislarni chüshinishte bu bayanlar bir qisim kishilerni qaymuqturup qoyidiken. Shu sewebtin Uyghurlar bilen xitaylarning munasiwiti heqqidiki toghra bayanlardin xewerdar bolush Uyghurlar mesilisige qiziqquchi kishiler üchün bekmu muhim iken.

Uning qarishiche, xitay hökümiti bu mesile heqqide eng köp tilgha alidighan bayanlarning biri "Shinjang ezeldin xitaygha tewe bolghan makan" dégen mezmun iken. Shu sewebtin gherp dunyasidiki axbarat sahesi yaki bashqa sahe Uyghurlar duch kéliwatqan zulumlarni tilgha alghan haman xitay hökümiti "Bu dégen bizning zéminimiz. Shundaq bolghaniken bu ishlar bizning i‍chkiy ishlirimiz. Bashqilarning buninggha arilishish heqqi yoq" dep jawab béridiken. Emeliyette bolsa "Xitay döliti" dégen atalghuning özi téxi yéqinqi zamanda andin peyda bolghan nam iken. Yene kélip "Birlikke keltürüsh" yaki "Tinchliq bilen azat qilish" dégendek namlarda mustemlike qilin'ghandin kéyin "Shinjang" dep nam qoyulghan, bashqilar "Sherqiy türkistan" dep atawatqan bu makanni tarixiy yaki medeniyet nuqtisidin bolsun herqandaq qilipmu "Xitayning bir qismi" dep chüshendürgili bolmaydiken. Bu xuddi rim impériyisi qedimki zamanda ishghal qilghan melum bir jayni bügünki künde "Italiyening bir qismi" dégili bolmighandekla bir ish iken.

Proféssor jéymis milwardning qarishiche, xitay xelq jumhuriyiti özidin ilgiriki ching impériyisige warisliq qilip, uninggha tewe hemmila nersini özining qiliwalghan. Shu qatarda ching impériyisi "Altesheher" dep atalghan bu rayonni ishghal qilghan waqitlardin bashlap dawam qilghan yerlik xelqning qarshiliq herketlirimu oxshashla xitay xelq jumhuriyitige "Miras" qalghan. Eyni waqitta bu rayonni biwaste qol tiqip ishghal qilghan ching impériyesi özining bu jaydiki tesirining téxi ajiz ikenlikini nezerge élip yerlik milletlerning tili, diniy étiqadi yaki medeniyitining mewjutluqigha yol qoyghan. Emma assimilatsiyeni nishan qilghan "Xitaylashturush" ning tunji qedemliri shu waqittin bashlapla wujutqa chiqishqa bashlighan. Xitay millitining menpe'etige wekillik qiliwatqan hemde xitay bolmighan Uyghur, tibet, mongghul qatarliq milletlerge hökümranliq qiliwatqan xitay kompartiyesi shi jinping hakimiyetni qolgha alghandin buyan izchil qedimki zamanlardiki xitay padishahlirining dunyaqarishini, shuningdek arzu-armanlirini eng axirqi pellige yetküzüshke bel baghlighan. Buningdiki merkiziy téma "Xitay" ni merkez qilghan dölette "Xitay bolmighan milletning mewjutluqigha ijazet yoq" dégen yétekchi idiyeni emelge ashurush bolghan. Del mushu sewebtin bu nishan'gha yétishtiki yéngi qedemler ötken yigirme yilda xuddi proféssor shan robérts körsitip ötkendek "Uyghurlargha qarshi urush" sheklide dawam qilip kelgen. Hazir bolsa xitay hökümiti "Birleshme urush supisi" we "Bingtu'en" namidiki herbiy ishlar bilen munasiwetlik ikki zor gewde arqiliq Uyghurlar mesilisini "Axirqi yosunda üzél-késil hel qilish" qa yüzlenmekte iken. Bu jeryanda xitay hökümiti "Biz tinchliqni söyimiz. Biz héchkimge tajawuz qilmaymiz" dégenni aghzidin chüshürmigen.

Muhakime yighining neq meydandiki birinchi muhakime munbiride proféssor jon xezirshawning riyasetchilikide muxbirlar we mutexessisler Uyghur qirghinchiliqi heqqidiki delil-ispatlar heqqide pikir qildi. Béryussél uniwérsitétining proféssori wanéssa frangwil lagérlar heqqidiki sün'iy hemrah süretlirining bayqilishi, lagér shahidlirining guwahliq bayanliri, shuningdek "Uyghur sot kollégiyesi" diki ispatlarning oxshimighan nuqtilardin Uyghurlar duch kéliwatqan "Qayta terbiyelesh" namidiki basturushning heqiqiy qiyapitini échip bergenlikini, "Terbiyelesh merkezliri" ning xitay hökümiti teshwiq qilghandek "Xoshal-xoramliqqa tolghan mektep" ler emes, eksiche muntizim shekil alghan türme ikenlikini, bu jaylarda barliqqa kéliwatqan wehshiylik, qiynaq, jinsiy xorluq qatarliq insaniyetke qarshi jinayetlerning alliqachan qirghinchiliq sheklini élip bolghanliqini bayan qilip ötti.

Uyghurlar mesilisi tüpeylidin xelq'aragha tonulghan shexslerdin "Bazfid xewerliri" ning muxbiri méga rajagopalan we "Közetküchi" gézitining sabiq muxbiri ursula gawsir qatarliqlar özlirining Uyghur diyaridiki ziyaretliri jeryanida körgen-bilgenlirini, shuningdek bu jeryanda Uyghur qirghinchiliqigha munasiwetlik ispatlarni toplashta xitay hökümitining qanchilik qattiq cheklimilerni qoyup bolghanliqini, shu sewebtin lagirlardiki Uyghurlarning eng yéngi ehwali heqqide tashqi dunyaning bilidighanlirining bekmu azliqini bayan qildi. Bolupmu ursula gawsir xanim 2015-yili bay nahiyesidiki qarshiliq herkitini "Térorluq herkiti emes" dep maqale yazghandin kéyin xitay hökümitining özini xitaydin qoghlap chiqarghanliqini, shuningdin buyanqi Uyghur diyaridiki weziyetning hemde nöwette melum boluwatqan qirghinchiliqning tereqqiyati bu ishlarning emiliyette tesadipiliq emeslikini körsitidighanliqini sözlep ötti.

Muhakime yighinining ikkinchi basquchida "Awstraliye istratégiyelik siyaset inistituti" ning xadimi néysin rusér we awstraliye latrob uniwérsitétining proféssori jéymis léybold nuqtiliq qilip xitay hökümitining Uyghur kimlikini yoq qilish sahesidiki qilmishliridin melumat berdi. Ular sün'iy hemrah süretliri arqiliq xitay hökümiti ijra qiliwatqan "Uyghur qirghinchiliqi" ning bir muhim mezmuni bolghan Uyghurlarning milliy medeniyitige da'ir eslihelerning weyran qilinish we yoqitilish ehwalini janliq halda yighin ehlige süretlep berdi. Proféssor jo'anni simis, proféssor timosiy gros, Uyghur ziyaliliridin ablimit baqi we dilmurat mexmut qatarliqlar nöwettiki Uyghur qirghinchiliqining medeniyet, til-yéziq qatarliq sahelerdiki tipik inkasliri heqqide doklat berdi.

Muhakime yighinining chüshtin kéyinki basquchida Uyghur qirghinchiliqining xelq'arada zor tesir qozghighan mezmunliridin tughut cheklesh tedbirliri we Uyghurlarni mejburi'iy emgekke sélish mesilisi nuqtiliq muhakime qilindi. Néysin rusér, jéymis léybold, darrén beylér, adryan zénz qatarliq alimlar özlirining bu sahede igiligen eng yéngi melumatlirini yighin ehlige sundi. Yighinning nuri türkel re'islikidiki 4-basquchida asasliq qilip lagirlardiki rohiy we jismaniy xorluqlar, ata-aniliridin juda bolghan Uyghur sebiliri duch kéliwatqan türlük paji'eler heqqide muhakime boldi. Buningda manchéstér uniwérsitétining proféssori rayan sam, chéx penler akadémiyisining tetqiqatchisi sam taynén, nyukasl uniwérsitétining proféssori émiliy apsun qatarliqlar, shuningdek rehime mehmut, dilnur reyhan qatarliq Uyghur pa'aliyetchiler bu heqte öz qarashlirini yighin ehlige sundi.

Yighinning shu kündiki axirqi basquchida nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan basturush herkitining qirghinchiliq ikenliki, buningdiki teshwiqatlar we ijra qilish chariliri qatarliq mezmunlar boyiche muhakime boldi. Kornél uniwérsitétining proféssori magnus féskésyo, manchéstér uniwérsitétining proféssori déywin tabin, chéx jumhuriyitidiki palakiy ‍uniwérsitétining tetqiqatchisi runi sténbérg qatarliqlar nöwettiki qirghinchiliqning tebiri hemde bu heqtiki xelq'araliq qa'idiler heqqide söz qildi.

Yighinning birinchi künidiki muhakime basquchlirida ene shu teriqide Uyghur qirghinchiliqining bir qisim ré'alliqi herqaysi mutexessisler we alimlarning aghzidin oxshimighan nuqtilardin bayan qilindi. Bu heqtiki téximu köp mezmunlar bolsa yighinning ikkinchi we üchinchi künliridiki muhakimilerde otturigha qoyulidighan bolup, radiyomiz bu heqte dawamliq xewer béridu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet