Әнглийә уйғур районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичилиригә ембарго йүргүзүшни ойлашмақта

Мухбиримиз әркин
2020-01-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әнглийә ақсөңәкләр палатаси магнитиский қануни мақуллашни вә уйғур районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичилиригә ембарго йүргүзүшни музакирә қиливатқан йиғиндин көрүнүш. 2020-Йили 20-январ.
Әнглийә ақсөңәкләр палатаси магнитиский қануни мақуллашни вә уйғур районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичилиригә ембарго йүргүзүшни музакирә қиливатқан йиғиндин көрүнүш. 2020-Йили 20-январ.
parliamentlive.tv

Әнглийә парламентиниң юқири кеңиши болған ақсөңәкләр палатасиниң 20‏-январ өткүзүлгән йиғинида уйғурларниң вәзийити, хитайниң уларға тутуватқан муамилиси оттуриға қоюлуп, әнглийәниң буниңға қандақ инкас билдүрүши керәклики муназирә қилинди.

Йиғинда әнглийәниң кишилик һоқуқ ишлириға мәсул дөләт министири, ақсөңәкләр палатасиниң әзаси лорд назир әхмәт әнглийә парламент әзалириниң бу һәқтики соаллириға җаваб берип, һөкүмәтниң магнитиский қануни чиқиришни ойлишиватқанлиқини билдүргән. Униң тәкитлишичә, әнглийә һөкүмити магнитиский қанун лайиһиси сунуп, кишилик һоқуқни дәпсәндә қилғучиларниң әнглийәгә киришини чәкләшниң йолини қилмақтикән.

20‏-январ өткүзүлгән йиғинда алди билән әнглийә ақсөңәкләр палатасиниң әзаси баронә варси сөз қилип, хитайниң уйғурларға тутуватқан муамилисигә һөкүмәтниң қандақ баһа беридиғанлиқи, «хитай һөкүмитиниң бу хил муамилисигә қарита(һөкүмәт) қандақ дипломатик һәрикәтләрдә болғанлиқи» ни сориған.

Лорд әхмәт йиғинда униңға җаваб берип, өзлириниң уйғур районидики кишилик һоқуқ вәзийитидин чоңқур вә җиддий әндишә қилидиғанлиқини билдүргән. У мундақ дәйду: «биз шинҗаңниң кишилик һоқуқ вәзийитидин, җүмлидин бир милйондин артуқ мусулман уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләрниң қанунсиз тутқун қилинип, аталмиш сиясий қайта-тәрбийәләш лагерлириға қамилиши, мәдәнийити вә ислам етиқадиниң системилиқ чәклиниши, шундақла кәң көләмлик тәқиб қилинишидин чоңқур вә җиддий әндишә қилмақтимиз».

Униң тәкитлишичә, әнглийә һөкүмити өзиниң бу мәсилидики әндишилирини хитай даирилиригә вә б д т да қәрәллик оттуриға қоюп кәлмәктикән.

У, әнглийәниң хитайдики баш әлчисиниң өткән айда хитайниң муавин ташқи ишлар министири билән учришип, «шинҗаң мәсилиси» ни оттуриға қойғанлиқини билдүргән. Лекин у, әнглийә баш әлчисиниң конкрет қайси мәсилиләрни оттуриға қойғанлиқи вә хитай тәрәпниң инкаси қатарлиқ тәпсилатларни чүшәндүрмигән.

Әмма, баронә варисиниң тәкитлишичә, уйғур мәсилисини оттуриға қоюшла купайә қилмайдикән. У, лорд әхмәтниң сөзлиригә җаваб қайтуруп, уйғурларниң йәһудий чоң қирғинчилиқидин бери аз санлиқ милләтләр дуч кәлгән әң зор көләмлик тәқибләш вә тутқунға учриғанлиқи, улар қайта-тәрбийәләш вә өгиниш намида тән җазасиға учраватқанлиқи, әнглийәлик уйғурларниң аилә тавабиатлириниң лагерларда тутуп турулуватқанлиқини билдүрүп, бу әһвалда: «сиз буни хитайниң алдиға қоюшниң өзи купайә, дәп һесабламсиз? йәһудий чоң қирғинчилиқини хатириләшкә бир һәптә қалғанлиқини нәзәрдә тутқанда сиз вә һөкүмәт өтмүштики дәһшәтләрниң көз алдимизда, бизниң хәвәрдар болуп турушимизда қайта йүз беришини һәргиз қайта болмайду, дегәнниң бир қуруқ вәдә икәнликини етирап қиламсиз?» дәп сөзлигән.

Йиғинда йәнә ақсөңәкләр палатасиниң әзаси лорд коллинз сөз қилип, уйғур мәсилисидә сөз билән қайил қилишниң роли қалмиғанлиқини билдүргән. Униң тәкитлишичә, нөвәттә уйғур районидики вәзийәттин пайдилинип, пул тепиватқан бәзи ширкәтләргә қарита нишанлиқ ембарго йүргүзүш керәк икән. У һазир һәрикәт қоллинишниң вақти икәнликини билдүргән. Лорд коллиниз мундақ дәйду: «һазир техиму көп һәрикәт қоллинишниң вақти әмәсму? сөз билән қайил қилишниң үнүми бардәк қилмайду. Биз иттипақдашлиримиз билән һәмкарлишип, нишанлиқ ембарго қоялаймиз. Мениңчә, мәзкур районда һазир йүз бериватқан ишлардин пул тепиватқан бәзи ширкәтләр бар. Бизниң явропалиқ иттипақдашлиримиз билән биргә бу ширкәтләргә ембарго йүргүзүшимиз керәк әмәсму? биз хитайниң бизгә қулақ селиши вә һәрикәткә өтүшигә капаләтлик қилишимиз керәк.»

Лорд әхмәтниң лорд коллинизниң соалға бәргән җавабида әнглийә һөкүмити магнитиский қануни чиқирип, ембарго қоюшни ойлишиватқанлиқини билдүргән. У өзлириниң хәлқара йиғинларда хитай даирилиригә әндишилирини йәткүзүп келиватқанлиқи, йеқинда б д т кишилик һоқуқ алий комиссариниң уйғур районида тәкшүрүш елип беришиға йол қоюшини тәләп қилғанлиқини билдүрүп, «лорд коллиниз ембарго йүргүзүш тоғрисида интайин муһим бир мәсилини оттуриға қойди. Униңғиму мәлум болғандәк нөвәттә һөкүмәт бу мәсилини ойлашмақта. Биз магнитиский қануниға охшаш бир қанун сунуп, кишилик һоқуқни хорлиғучиларни дөләткә киргүзмәсликни ойлишиватимиз. Униңда, бу кишиләргә чәклимә қоюлиду. Мән шуниңға ишинимәнки, магнитиский қануни бизниң йәршари кишилик һоқуқ сияситимизниң бир парчиси сүпитидә муһим рол ойнайду» дегән.

Әнглийә парламенти ақсөңәкләр палатасиниң йиғини әнглийәдики уйғурлар һөкүмәтни хитайниң уйғур районидики қилмишиға қарши кәскин тәдбирләрни елишқа чақириватқан мәзгилдә өткүзүлгән. Әнглийәдики паалийәтчи рәхимә маһмут ханим, әнглийә пуқралириниң уйғурлар һәққидики хәвәрләрни көрүп, әнглийә парламенти вә һөкүмитигә бесим ишлитишкә башлиғанлиқини билдүрди. Униң тәкитлишичә, әнглийә хәлқи парламент әзалириға хәт йезип, «мушундақ ишларда һөкүмәт немә иш қиливатиду?» дегән соални қоймақтикән. Рәхимә маһмут ханим юқириқи сөзләрни 21-январ күни зияритимизни қобул қилғанда қилди. Униң тәкитлишичә, әнглийә һөкүмитиниң магнитиский кишилик һоқуқ қануни мақуллиши интайин зөрүр икән. У, әнглийәниң буниңда һелиму икки йил кечиккәнликини билдүрди.

Йиғинда йәнә бәзи әзалар хитайниң уйғур қәбристанлиқлирини чеқиватқанлиқи, һөкүмәтниң бу мәсилини хитай билән сөзлишиши керәкликини билдүргән. Бәзи әзалар һөкүмәтниң өз ара йиғинларда хитайниң «әсәбийликкә» қарши туруш һәрикитигә риқабәт елан қилған-қилмиғанлиқини оттуриға қоюп, униң хуавей, дахуа, хәйкаң қатарлиқ ширкәтләр билән нормал сода мунасивити қилмаслиқи керәкликини тәкитлигән. Ақсөңәкләр палатасиниң әзаси лорд алтон бу һәқтики сөзидә: «бизниң хуавей, дахуа, хәйкаңдәк бундақ ширкәтләр билән нормал сода мунасивәтни тохтитип, мән 2019‏-йили 11‏-декабир күни министирға язған мәктупумда ейтқандәк қорқунчлуқ кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидә җавабкарлиқи бар коммунистик һакимийәтниң бир қоли болған бу ширкәтләргә әнглийә мәблиғиниң еқишини кесиш керәкму-қандақ?» дәп соал қойған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт