En'gliye parlaméti Uyghurlarning en'gliye sotigha xitay üstidin "Irqiy qirghinchiliq" erzi sunushining yolini échip bérishi mumkin

Muxbirimiz erkin
2020-09-30
Share
Iain-Duncan-Smith.jpg En'giliye sabiq konsérwatiplar partiyisining rehbiri i'in dankan simis (otturida) londondiki awam palatasida söz qiliwatqan körünüsh. 2019-Yili 19-öktebir.
AFP

En'gliye parlaméntining awam we kéngesh palatasi soda qanunigha tüzitish kirgüzüshke munasiwetlik bir qanun maddisi teyyarlighan bolup, bu qanun maddisi Uyghurlarning en'gliye aliy sotigha xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini "Irqiy qirghinchiliq" dep erz qilish hoquqi béridiken. Melum bolushiche, mezkur qanun maddisigha asasen eger en'gliye aliy soti xitayning herikitini irqiy qirghinchiliq, dep höküm qilsa, bu en'gliye hökümitining xitay bilen bolghan soda alaqisini üzüshi telep qilinidiken.

Mezkur qanun maddisi sabiq kabinét ministiri, en'gliye konsérwatiplar partiyesidin bolghan awam palata ezasi iyan dunkan simis ependining bashchiliqida teyyarlan'ghan bolup, qanun maddisi bashqa partiye parlamént ezaliriningmu qollishigha érishken. Iyan dunkan simis 29-séntebir radiyomizgha ewetken yazma bayanatida qanun maddisi aliy sot "Irqiy qirghinchiliq sadir qilghan" dep qarighan herqandaq döletning en'gliye bilen soda qilishini chekleydighanliqini bildürdi.

U bayanatida "Eger aliy sot xitay yaki bashqa herqandaq bir döletni 'irqiy qirghinchiliq' dep qaralghan bundaq bir xorlashta gunahkar dep qarisa, u halda bu döletning en'gliye bilen tüzgen herqandaq soda kélishimi yaki alahide soda toxtami ret qilinidu" dep tekitligen. En'gliye libéral démokratlar partiyesining parlamént ezasi leyla moran mezkur qanun maddisini qollawatqan siyasiyonlarning biri. Uning tekitlishiche, xitayning Uyghurlargha qiliwatqini neq irqiy qirghinchiliqning özi iken.

Leyla moran libéral démokrtatlar partiyesining 26-séntebir widiyoda ötküzülgen küz pesillik yighinida nutuq sözlep mundaq deydu: "Shinjang ölkisidiki Uyghur ahalisida yüz bériwatqan ishlar irqiy qirghinchiliqtin bashqa nerse emes. Bu heqtiki tepsiliy doklatlar bir milyondin artuq kishining rayondiki atalmish 'qayta terbiyelesh lagérliri' gha qamalghanliqini körsetmekte. Lékin bula emes. Bizge tutqunlarning jismaniy xorlash, réjim astigha élish, diniy étiqadini tenqidleshke mejburlinish, mejburi tughmas qilish we bala chüshürüwatqanliqi melum." uning tekitlishiche, "Xitay b d t irqiy qirghinchiliqning aldini élish we jazalash ehdinamisidiki jismaniy, rohiy buzghunchiliqni öz ichige alghan qilmishlarni Uyghurlarda sadir qilmaqta" iken. U yene "Irqiy qirghinchiliq bek éghir söz bolsimu, lékin xitayning irqiy qirghinchiliqni pilanlawatqanliqi nahayiti chüshinishlik ikenliki" ni tekitligen.

Leyla moran en'gliye hökümitining xitaygha qarshi jiddiy tedbirlerni élishi kéreklikini bildürüp: "Heriket qollinip, Uyghurlargha qiliniwatqanlarning qobul qilinmaydighanliqini bildürüshimiz kérek. Hökümet toghra ish qilishi we téz heriket qilishi kérek. Bu 'magnétiskiy qanuni' ni ishlitip, kishilik hoquq depsendichilikide mes'uliyiti bar shexslerni jawabkarliqqa tartishni oz ichige alidu," dégen.

Uning tekitlishiche, kishilik hoquq depsendichilikige qatnashqan xitay shirketlirining en'gliyede soda qilishigha yol qoyulsa, bu "Basturush, qayta terbiyilesh, tughmas qilish we bashqa gheyriy insani xorluqlargha yol qoyghanliq" bolidiken. Adwokatlar bolsa mezkur qanun maddisining en'gliye parlaméntida maqullinishigha ümidwar qaraydighanliqi, chünki parlaménttiki partiyelerning Uyghurlar uchrawatqan "Irqiy qirghinchiliqqa jiddiy qarawatqanliqi" ni bildürdi.

En'gliyelik adwokat maykél polak 29-séntebir bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Parlaménttiki siyasiy partiyelerdin halqighan bir guruppa soda qanunigha irqiy qirghinchiliq jinayiti sadir qilghan döletler bilen soda kélishimi tüzüshke bolmaydighanliqi heqqide bir madda kirgüzdi. Bu qanun alqishlinishqa tégishlik özgirish. Bu emdi parlaméntning her ikki palatasida munazire qilinidu. Biz bu maddining her ikki palatada maqullinishigha ümidwar qaraymiz. Chünki parlaménttiki oxshimighan siyasiy partiyeler axiri xitayda yüz bériwatqan irqiy qirghinchiliqqa jiddiy qarashqa bashlidi."

Maykél polak yene yuqiriqi qanun maqullansa xitay emeldarlirining shexsiy jawabkarliqini sürüshtürüshning yoli échilidighanliqini bildürüp: "Bu qanun bilen siz rayondiki Uyghur we bashqa türkiy xelqlerge qarshi insaniyetke qarshi jinayet sadir qilishqa qatnashqan, yétekchilik qilghan shexslerning qanuniy jawabkarliqini sürüshtüreleysiz. Shexsler bashqa döletlerdiki hökümetlerning irqiy qirghinchiliq sadir qilghan-qilmighanliqini soriyalaydu. Bu en'gliyening bashqa döletlerning eqelliy xelq'ara ölchemlerge emel qilishida ching turushi üchün aqillarche bir heriket," dédi.

"Muhapizetchi" gézitining tekitlishiche, yuqiriqi qanun maddisi hökümetni qattiq endishige salghan. Hökümet bu qanun maddisi sotchi we kishilik hoquq pa'aliyetchilirige küch bérip, en'giliye-xitay soda munasiwitige kashila qilidu, dep endishe qilidiken. Lékin en'gliyediki pa'aliyetchi, dunya Uyghur qurultiyining en'gliyede turushluq wekili rehime mahmut en'gliye parlaménttiki reqib siyasiy partiye-guruhlarning Uyghur mesiliside teng heriket qiliwatqanliqini bildürdi. Uning qarishiche, xitay b d t qatarliq organlarda bek küchlük bolup, uni en'giliyedek döletlerning sot mehkimiliride jawabkarliqqa tartish bir xil ünümlük chare iken.

Awam palata ezasi iyan dunkan xitayning qilmishining xaraktérini chüshinish üchün en'gliyelik sotchi, xelq'ara jinayi ishlar sotining sabiq teptishi jéfréy nayisning yétekchilikidiki "London kollégiyesi" namliq xelq sotining qararining muhim ikenlikini bildürgen. Dunya Uyghur qurultiyi "London kollégiyesi" ge erz sunup, xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq élip bériwatqanliqini tekshürüshni telep qilghan. "London kollégiyesi" erzni qobul qilghan idi.

Iyan dunkan simis bayanatida "London kollégiyesi" ning xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq élip barghan-barmighanliqini qarar qilidighanliqini bildürüp: "Buning muhim bolushidiki seweb bu xitayning ichide yüz bériwatqan xristyanlar, falun'gonglar, Uyghurlar we tibetlerning heq-hoquqi xorliniwatqnaliqini toghra we toluq chüshinishke yol échip béridu," dégen.

"Muhapizetchi" gézitining xewiride tekitlishiche, soda qanunigha tüzitish kirgüzüsh layihesining kéngesh palatasida maqullinishida ümid bar bolup, u sayide warsi, maykél forsés, deywid alton, andréw adonis qatarliq palata ezalirining qollishigha érishmekte iken. Iyan dunkan simis qanun layihesini awam palatasigha sunudighanliqi, 40 tek palata ezasining qollishigha érishishni kütidighanliqi bildürgen. Melum bolushiche, bu san awam palatasida hökümetni meghlup qilish üchün yéterlik iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet