Әрәб дуняси уйғурлар үчүн қозғиливатамду?

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2020-01-02
Share
Muhamadia.jpg Маракәштики муһаммадийә җамаити хитайниң шәрқий түркистандики етник қирғинчилиқиға қарши намйишта. 2019-Йили 28-декабир. Маракәш.
RFA/Ekrem

Әрәб дунясида уйғурларни қоллаш, хитайниң җаза лагерлириға қарши туруш садалири баш көтүрмәктә.

Америка башлиқ ғәрб демократик дөләтлириниң хитайниң җаза лагерлири сияситигә, уйғурларға селиватқан зулумлириға қарши инкаслири 2018-йилидин буян күчлүк рәвиштә оттуриға қоюлуп келиватқан болсиму, әмма мусулман дунясиниң, болупму әрәб вә түрк дунясиниң буниңға изчил сүкүт қилиш позитсийәсини тутуп келиши хәлқарада әйипләшләргә учримақта иди. 

Мәлум болғинидәк, буниңға қарши һалда 2019-йили декабир айлирида малайсия вә һиндонезийәлик мусулманлар хитайниң җаза лагерлирини дәрһал тақишини, уйғурларға селиватқан зулумлирини тохтитишни мәқсәд қилип, зор көләмлик намайишларни уюштуруш арқилиқ мусулман дунясиниң сүкүтлирини бузди. 

Йеқинқи мәзгилләрдин буян түрк хәлқиму өзликидин қозғилип дуняниң һәр йәрлиридә хитайға қарши түрлүк паалийәтләрни, қанчә он миң кишилик намайишларни елип барди. Буниңға әгишип ахирқи бир қанчә һәптидин буян әрәб дунясидинму уйғурларға һессидашлиқ қилидиған, хитайни вә униң җаза лагерлири сияситини әйипләйдиған садалар баш көтүрүшкә башлиди.

Мәтбуатлардики учурларға асасланғанда, 2019-йили 25-декабир күни кувәйт парламенти уйғур мәсилисини оттуриға қоюп, кувәйт һөкүмитидин уйғурларған игә чиқишни, җаза лагерлири сиясити вә кишилик һоқуқ дәпсәндичилики үчүн хитайға қаттиқ бесим ишлитишни тәләп қилған. 

2019-Йили 26-декабир мисирлиқ шәйих мустафа ибн ал-адави нутуқ сөзләп, мисир хәлқини шәрқий түркистандики уйғур мусулманлириға ярдәм беришкә чақирған. 

2019-Йили 28-декабир маракәштики муһаммадийә җамаити намайиш уюштуруп, хитайниң шәрқий түркистандики етник қирғинчилиқиға қарши ирадилирини намайән қилған. 

2019-Йили 29-декабир пәләстинниң ғәззә районидики әрәбләр намайиш вә мәтбуат йиғини өткүзүп, уйғурларға болған һессидашлиқини, хитайниң җаза лагерлириға болған қаршилиқлирини ипадә қилған. Мәтбуат йиғинда «уйғурларни ярдәмсиз қалдуруш һарамдур. Мусулман мусулманниң қериндишидур. Уйғурлар билән пәләстинликләрниң дәрди охшаштур,» дегән сөзләр ишлитилгән.

2019-Йили 31-декабир күни иорданийә пайтәхти оммандики хитай баш әлчиханиси алдида әрәбләр намайиш уюштуруп, хитай һакимийитидин җаза лагерлиридики уйғурларни қоюп беришни вә лагерларни дәрһал тақашни тәләп қилишқан.

Булардин илгири америка вә явропадики бир қисим әрәб тәшкилатлириниң вәкиллири уйғурлар тәрипидин уюштурулған намайишларға қатнишип, өзлириниң хитай һакимийитиниң зораван сиясәтлиригә қарши мәйданини намайән қилған иди. 

«Шәрқий түркистан өлималар бирлики» ниң муавин рәиси турғунҗан алавудун әпәнди әрәб дунясикиди бу өзгиришләр һәққидә өз қарашлирини баян қилип өтти.

Норвегийәдики уйғур зиялиси хәлчәм мәмтимин ханим бу һәқтә тохталғанда әрәб дунясиниң узундин буянқи сүкүтлирини тәрк етишигә вә уйғурларға болған һессидашлиқини ипадә қилишиға хитайниң чекидин ашқан зулуми һәм хәлқара мәтбуатларниң бу һәқтики үзлүксиз баянлири, хитайниң бир қисим мәхпий һөҗҗәтлириниң ашкарилиниши түрткә болған асаслиқ амиллар болуши мумкинликини илгири сүрди. 

Д у қ муавин рәиси пәрһат муһәммиди әпәндиниң қаришичә, 23 ғәрб дөлитиниң б д т ға йоллиған җаза лагерлириға қарши бирләшмә баянати, германийәлик путбол чолпини мәсут өзилниң иҗтимаий таратқуларда мусулманларниң сүкүтлирини тәнқид қилиши, 2019-йилиниң ахирида америка авам палатасида уйғурларға аит қанунниң, явропа парламентида җаза лагерлириға қарши қарарниң қобул қилиниши, илһам тохтиниң «сахароф мукапати» ға еришиши вә дуняниң һәр йәрлиридики уйғурларниң, уйғур тәшкилатлириниң хитайға қарши түрлүк шәкилләрдики паалийәтлириму әрәбләрниң ойғинишиға бәлгилик тәсир көрсәткән.

Гәрчә уйғур мәсилиси әрәб дунясида кувәйттин башқа дөләтләрниң һөкүмәт органлирида күнтәртипкә кәлмигән болсиму, әрәб хәлқи ичидики тәдриҗий ойғинишлар йеқин кәлгүсидә һәрқайсий дөләтләрниң һакимийәт органлириға тәсир көрситиши мүмкин икән. Д у қ рәһбәрлириниң билдүришичә, алдимиздики айларда мәркизи лондунда болған «ислам мәдәнийәт мәркизи» вә явропадики һәр саһә түрк тәшкилатлириниң һәмкарлиқида явропадики бир қисим чоң шәһәрләрдә көлими зор болған намайишлар уюштурулуп, мусулман дөләтлиригә уйғурларни қоллаш тоғрисида бесим шәкилләндүрүлидикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.