“2021-йиллиқ хәлқара диний әркинлик доклати” да уйғурлар алаһидә тилға елинди

Мухбиримиз нуриман
2022.06.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Америка йиллиқ кишилик һоқуқ доклатида хитайниң давамлишиватқан уйғур “ирқий қирғинчилиқи” қаттиқ әйибләнди Америка ташқи ишлар министири тони блинкен 2020-йиллиқ кишилик һоқуқ доклатини елан қилип, хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан “ирқий қирғинчилиқи” вә “инсанийәткә қарши җинайәтлири” ни қаттиқ тәнқид қилди. 2021-Йили 30-март, вашингтон.
Photo: RFA

Америка ташқий ишлар министирлиқи 2-июн күни “2021-йиллиқ хәлқара диний әркинлик доклати” ни елан қилған.

Америка ташқий ишлар министири антоний билинкен бу доклат һәққидә өткүзүлгән мухбирларни күтүвелиш йиғинида сөз қилип, диний әркинликниң һәм американиң ядролуқ қиммәт қариши, һәм инсанийәтниң әң неәизлик кишилик һоқуқи икәнликини тәкитлигән.

У йәнә уйғурларни алаһидә телға елип мундақ дегән: “хитай 2017-йили априлдин башлап, уйғурларни асас қилған һалда райондики диний вә етник гуруппиларға қаритилған ирқий қирғинчилиқ һәм бастурушини давам қиливатиду. Бир милйондин артуқ уйғур һәмдә қазақ, қирғиз қатарлиқ башқа етник горуппилар шинҗаңдики йиғивеилиш лагерлирида тутуп турулмақта. Хитай һөкүмити һелиһәм диний горуппиларни тутушни давамлаштуруватиду. Уларниң бу қилмиши чәктин ешип кәтти.”

У йәнә хитай һөкүмитиниң мусулманларниң ибадәт орни болған мәсчитләрни чиқиватқанлиқини әскәртип, хитайниң буддистлар, християнлар вә тибәтләрни өз ичигә алған барлиқ динға ишәнгүчиләрниң мәвҗутлуқиға тәһдит илип келиватқанлиқини тәкитлигән.

Антоний билинкендин кейин, америка хәлқара диний әркинлик баш әлчиси решад һүсәйин сөз қилип: “2021-йиллиқ хәлқара диний әркинлик доклати” өз ичигә алған мәзмунлар һәққидә тохталған.

У сөзидә мустәбит һакимийәтләрниң хәлқ арисида етиқадчи аммиға болған өчмәнликини күчәйтип, кишиләрниң дини-етиқадиға дәпсәндичилик қилишқа йол ечиватқанлиқини әскәрткән. У йәнә дуняниң һәр қайси җайлиридики мусулманларға қарши кәйпиятиниң буниң бир дәлили икәнликини тәкитлгән.

У хитайдики дини-етиқад әркинликигә қилинған дәпсәндичилик һәққидә тохталғанда мундақ дегән: “хитай хәлқ җумһурийитиниң буниң ярқин бир мисали икәнлики һәйран қаларлиқ иш әмәс. Хитай һөкүмити уйғур мусулманлириға вә башқа етник гуруппиларға қарита йүргүзүватқан ‛ирқий қирғинчилиқ‚ вә ‛инсанийәткә қарши җинайәт‚ лирини давам қиливатиду. Хитай һөкүмити шинҗаңда юқири техникалиқ ‛чирай тонуш системиси‚ дин пайдилинип, барлиқ кишиләрни назарәт астиға илип, шинҗаңни ‛үсти очуқ түрмә‚ гә айландурған. Һазирғичә ашкариланған дәлил-испатлар вә һөҗҗәтләргә асасланғанда, нурғун кишиләр лагерларда җан үзгән, қийин-қистаққа елинған. Милйонлиған аилиләр вәйран қилинған. Йиллардин бири ата-анилар балилириниң, балилар ата-анилириниң из-дирикини алалмиған. Улар бир-биринң мусибәт хәвирини елиштин қорқуп яшимақта, һәтта бир-бири билән қайта сақ-саламәт җәм болалайдиған яки болалмайдиғанлиқиниму билмәйду.”

24-Май күни уйғур дияридики лагерлар мәсилиси бойичә издиниватқан тәтқиқатчи, коммунизм қурбанлири хатирә фонди хитай тәтқиқат мәркизиниң директори адриян зенз (Adrian Zenz) ниң васитиси арқилиқ “шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири” намидики мәхпий һөҗҗәтләр ашкара болди. Мәзкур һөҗҗәтләр ичидики лагер тутқунлириниң сүрәтлири вә юқири дәриҗилик һөкүмәт әмәлдарлириниң лагерлар һәққидики йолйоруқлири, “тәрбийәләш мәркизи” намидики лагерларниң ичкий қисмидики қабаһәтләрни техиму илгириләп ечип бәрди.

Антоний билинкен сөзиниң ахирида американиң иттипақдашлири вә хәлқаралиқ органлар билән бирлишип, пүтүн дунядики диний әркинликни қоғдашни давамлаштуридиғанлиқини тәкитлиди.

Решад һүсәйин сөз қилип, мундақ деди: “дин әслидә яхшилиққа дәвәт қилидиған күчлүк қорал. У инсанларға зиянкәшлик қилиш үчүн ишлитилмәслики керәк. Һәр қайсий һөкүмәтләр бу хилдики дәпсәндичиликкә сүкүт қилмаслиқи, көрмәскә салмаслиқи керәк. Биз пүтүн дунядики диний-етиқад әркинлики үчүн күрәш қиливатқанлар билән бир сәптә турушни давамлаштуримиз.”

Мәлум болушичә, 1998-йилдики “хәлқара диний әркинлик қануни” ниң бәлгилимиси бойичә, америка ташқий ишлар министирлиқи американиң дуняниң һәр қайси җайлиридики диний әркинликини қоллайдиғанлиқи вә қоғдайдиғанлиқини билдүрүш мәқситидә, һәр йили 200 дин артуқ дөләт вә райондики диний әркинлик әһвали һәққидә тәпсилий доклат тәйярлап елан қилип кәлмәктикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт