Esra sezer xanim: "Uyghur xanim-qizlirining mesilisi xelq'araliq mesilige aylandi"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-09-03
Share
Esra sezer xanim: Türkiye tirakya uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler kespining doktoranti esra sezer xanimning "Sherqiy türkistanliq xanim-qizlarning türkiyege köchüshi" mawzuluq tetqiqat maqalisi heqqidiki twéti.
Social Media

Musapirlar mesilisi dunyaning eng muhim mesilige aylan'ghan bügünki künde, Uyghur musapirlar mesilisimu mutexessislerning diqqitini tartmaqta. Yéqinda enqerede neshr qilin'ghan, türkiyediki musapirlarning mesilisi bayan qilin'ghan "Ijtima'iy penlerde köchüsh" namliq kitabda türkiyediki Uyghur xanim-qiz musapirlarning mesilisigimu orun bérilgen.

Bu kitabqa türkiye tirakya uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler kespining doktoranti esra sezer xanim yazghan "Sherqiy türkistanliq xanim-qizlarning türkiyege köchüshi" mawzuluq tetqiqat maqalisimu kirgüzülgen. Bu maqale "Köchüsh bilen xewpsizlik otturisidiki munasiwet, sherqiy türkistandiki kishilik hoquq depsendichilikining arqa körünüshi, sherqiy türkistanliq xanim-qizlarni köchüshke mejburlighan amillar we rayondiki ayallarning heq-hoquqining depsende qilinishi, sherqiy türkistanliq xanim-qizlarning türkiyege köchüshi we xulase" qatarliq 5 qisimdin terkib tapqan.

Maqalida nuqtiliq halda Uyghur xanim-qizlarning türkiyege musapir bolup köchüp kélishidiki amillar, ular türkiyede duch kéliwatqan qéyinchiliqlar we buni hel qilishning yolliri bayan qilin'ghan. Biz bu heqte téximu tepsiliy melumat igilesh üchün bu kitabqa Uyghur xanim-qizliri toghriliq maqale yazghan esra sezer xanim bilen söhbet élip barduq.

Esra sezer xanim mundaq dédi: "Men sherqiy türkistanliq xanim-qizlarni türkiyege köchüshke mejbur qilghan amillarning sherqiy türkistandiki xanim-qizlar duchar boluwatqan éghir depsendichilikler ikenlikini otturigha qoydum. Sherqiy türkistan xitay teripidin bésiwélin'ghan kündin tartip Uyghurlar assimilatsiye siyasitige duchar boliwétiptu. Xitay hökümiti Uyghurlarning ana tilini we milliy ma'aripini cheklesh bilen birlikte, Uyghurlargha qarita iskenje, ölüm jazasi, iqtisadiy cheklime yürgüziwétiptu. Ularning diniy étiqad we pikir erkinliki boghuliwétiptu. Kéyinki yillarda xitay pütün küchi bilen sherqiy türkistanning nupus qurulmisining özgertishke tirishiwétiptu."

Esra sezer yene mundaq dédi: "Uzun yillardin buyan xitayning bésim siyasitige uchrawatqan Uyghur xanim-qizliri, jaza lagérlirida iskenje we basqunchiliqqa uchrapla qalmastin, belki yene mejburiy bala chüshürüsh we tughmas qilinishtek kishilik hoquq depsendichilige uchrighan. Men maqalemde bularni misallar we ispatlar arqiliq otturigha qoyushqa tirishtim."

Esra sezer xanim maqalisining axirida "Uyghur xanim-qizliri duchar boluwatqan insan heqliri depsendichilikini toxtitish üchün némilerni qilish kérek" dégen téma heqqidimu toxtalghan. U bu heqtiki so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: "Sherqiy türkistandiki xanim-qizlar duchar boluwatqan kishilik hoquq depsendichiliki körünüshte yerlik mesilidek körünsimu, bügünki künde xelq'araliq bir mesilige aylandi. Xitayning Uyghur xanim-qizlirigha élip bériwatqan zulum siyasitige xatime bérish üchün dunyaning her qaysi jaylirida birla waqitta namayish ötküzüsh arqiliq dunya jama'etchilikining diqqitini tartish kérek. Bulardin sirt sherqiy türkistandiki xanim-qizlar duchar boluwatqan kishilik hoquq depsendichiliki heqqidiki ispatlarni yighip doklat teyyarlap, bu heqte doklatlar teyyarlinishi kérek. Dunyaning her qaysi jayliridiki ayallar teshkilatliri we bashqa ammiwiy teshkilatlar Uyghur xanim-qizliri duchar boluwatqan kishilik hoquq depsendichilikini dunya jama'etchilikige aktip anglitishi kérek. Ijtima'iy taratqulardin aktip paydilinip, pütün dunya jama'etchilikining diqqitini bu mesilige buruyalisaq, xitay bu zulumlirini toxtitishqa mejbur bolidu, dep oylaymen."

Esra sezer xanim maqalisida türkiyediki musapir Uyghur xanim-qizlarning mesilisini hel qilish üchün türkiye hökümiti qilishqa tégishlik ishlar heqqide toxtilip mundaq dédi: "Türkiyede turuwatqan Uyghur xanim-qizlarning ish tépishi, salametlik sughurtiliridin heqsiz paydilinishi we ijtima'iy jehettiki qéyinchiliqlirini hel qilish üchün aldi bilen türkiye ichkiy ishlar ministirliqi bularning wetendashliq resmiyetlirini téz béjirip bérishi kérek. Türkiye hökümiti süriyelik xanim-qizlar üchün kesip öginish, til öginish kursliri achqandek, türkiyediki Uyghur-xanim qizliri üchünmu shundaq kurslarni échishi kérek. Uyghur xanim-qizlirini her jehettin türk jem'iyitige maslashturush üchün türkiye hökümiti we türk ammiwiy teshkilatliri alahide küch chiqirishi kérek. Uyghurlar türkler bilen til, örp-adet we diniy étiqad jehettin oxshash qérindash millet bolghachqa, türkiye jem'iyitige singip kirishi bashqa milletlerge sélishturghanda köp asan bolidu."

Esra sezer xanimning bu maqalisigha matériyal yighishigha yardem qilghan istanbuldiki "Yéngi nesil herikiti" teshkilatining re'isi abdusalam teklimakan ependi, esra sezer xanimning istanbuldiki Uyghur xanim-qizlar heqqide uzun tekshürüsh élip bérish arqiliq bu maqalini yazghanliqini, bu sherqiy türkistan dewasining peqetla pa'aliyet sahasigila emes, belki ilmiy tetqiqat sahasigimu kirgenlikini körsitip béridighanliqini tilgha aldi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet