Ömrini sherqiy türkistan dewasigha atighan shexs eysa ependining hayat sepiri

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-12-21
Share
Ömrini sherqiy türkistan dewasigha atighan shexs eysa ependining hayat sepiri Eysa yüsüp aliptékin ependim (solda) we muhemmed imin bughra ependim (ongda) dalaylama bilen birge. 1950-Yili.
RFA/Erkin Tarim

20-Esir Uyghur tarixidiki eng muhim siyasiy erbablardin biri, pütün ömrini Uyghurlarning erkinlikige atighan muhim shexslerdin eysa yüsüp aliptékinning wapatining 25-yilliqi munasiwiti bilen dunyaning herqaysi jaylirida xatirilesh pa'aliyetliri ötküzülüp, uning ish-izliri, Uyghurlarning erkinlik dewasigha qoshqan töhpiliri eslep ötüldi. Ötken hepte dunya Uyghur qurultiyimu mexsus eysa aliptékinning wapatining 25 yilliqi munasiwiti bilen uning hayat musapiliri we körsetken xizmetlirini eslesh muhakime yighini ötküzdi.

Eysa yüsüp aliptékin 1901-yili qeshqerning yéngisar nahiyeside dunyagha kelgen. Xitay kommunistliri Uyghur diyarigha bésip kirgen 1949-yilining axirida, u muhemmed imin bughra bilen birlikte wetenni terk étip, chet'elge chiqip ketken. 1954-Yili türkiyege kélip olturaqlashqan. Eysa ependi 1960-yili istanbulda sherqiy türkistan köchmenler jem'iyitini, 1985-yili sherqiy türkistan wexpini qurghan. Eysa ependi 1995-yili 12-ayning 17-küni wapat bolghuche sherqiy türkistan dewasi yolida tinimsiz küresh qilghan.

Merhum eysa yüsüp aliptékinning baliliq we yashliq chaghliri toghrisida melumat bergen dunya Uyghur qurultiyining sabiq re'isi erkin aliptékin ependi dadisining jemetining manju we xitay basqunchilirining ziyankeshlikige uchrighan a'ile ikenlikini otturigha qoyup mundaq dédi: "Eysa ependi 1901-yili yéngisarda dunyagha kelgen. Uning dadisining ismi yüsüpbeg, anisining ismi ayshemxan. Eysa ependining abdulla beg we hüseyin beg namida ikki akisi bolghan. Akisi hüseyin begni shéng shisey tirik kömüp öltürgen. Dadam eysa yüsüp aliptékinning dadisi, yeni méning dada terep bowilirimdin tartip, anam terep bowilirimning hemmisi déhqanchiliq bilen shughullan'ghan iken. Anam bilen dadamning chong dadiliridin qasim éli shahhezritim, sadi ishqi beg we hesen beg qatarliq kishiler 1863-yili yéngisardiki sidiq beg bashchiliqida manju basqunchilirigha qarshi küreshke qatnashqan iken. Dadamning chong dadisi qasim muhemmet éli bolsa yaqupbeg bedöletkimu esker bolghan we 1876-yili dawanchinglarghiche bérip jenglerge qatnashqan iken. Yéngisar xelqi teripidin qasim chong dep atalghan qasim muhemmet éli osmanli impériyesining padishahi abdul'eziz teripidin sherqiy türkistan'gha ewetilgen türk ofitsérlarning qolidimu terbiye körgen iken".

Eysa aliptékin ependining "Esir sherqiy türkistan üchün küresh" namliq eslimiside éytilishiche, u, yurti yéngisar nahiyeside xitayche mektepte we medriside oqughandin kéyin baj idariside ishligen. U, 25 yashqa kirginide enjan bilen tashkenttiki xitay konsulxanisida terjiman bolup ishleshke bashlighan. Bu jeryanda gherbiy türkistanda kommunist sowét ittipaqigha qarshi küresh qiliwatqan dangliq shexsler bilen uchrashqan, bular uning idiyeside zor özgirish peyda qilghan. Erkin aliptékin ependi bu heqte melumat bérip mundaq dédi: "Eysa ependim 1926-yili yeni 26 yéshida enjan'gha bérip u yerde yéngi échilghan xitay konsulxanisida terjiman katip bolup xizmet bashlaydu. Kéyin tashkentke yötkilidu. Kichik waqtidin tartip héchqandaq bir yerge bérip baqmighan eysa ependining dunya qarishi pütünley özgiridu".

Erkin aliptékin ependi, dadisining tashkentte eyni waqittiki kommunizmgha qarshi bolghan dangliq özbék sha'ir we yazghuchiliri bilen körüshkendin kéyin köz-qarishining pütünley özgergenlikini, kommunistlargha bolghan nepritining kücheygenlikini éytip mundaq dédi: "Dadamning dunyagha bolghan köz-qarishining özgirishide u waqitlarda sowét ittipaqi hakimiyitining qol astida bolghan gherbiy türkistandiki yazghuchilar, siyasiyonlar we cholpan'gha oxshash meshhur sha'irlar bilen élip barghan uchrishishlar muhim rol oynighan. Ular eysa ependige kommunist tüzümning qandaq bir tüzüm ikenlikini, sowét ittipaqi kommunistliri teripidin qandaq aldan'ghanliqini, Uyghurlarning sowét ittipaqi kommunistlirigha ishenmesliki kéreklikini, milletchilikning néme ikenlikini, xitay bash walisining sherqiy türkistan xelqige élip bériwatqan adem qélipidin chiqqan siyasitini nenjingge bérip xitay merkiziy hökümitige shundaqla nenjingdiki chet'ellik diplomatlargha, xelq'ara teshkilatlarning nenjingdiki wekilliri we zhurnalistlargha anglitishi kéreklikini dégen".

Erkin aliptikin ependi dadisi eysa ependining tashkenttiki ziyaliylarning tewsiyesi bilen 1932-yili uzun we musheqqetlik seperdin kéyin nenjingge yétip bérip dewa qilishqa atlan'ghanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Mushundaq melumatlar bilen jabdun'ghan eysa ependi 1932-yili uzun we musheqqetlik seperdin kéyin xitayning paytexti nenjingge yétip baridu. Uning nenjingge barghandin kéyin qilghan xizmetlirini merhum lidirimiz muhemmed imin bughra ependi 1952-yili istanbulda neshr qilin'ghan 'sherqiy türkistanning tarixi jughrapiyesi we bügünki weziyiti' mawzuluq maqaliside mundaq dep yazidu: '1932-yilidin buyan xitayning ichide bolghan sherqiy türkistanliq milletchilerdin eysa ependi eyni zamanda xitayda turuwatqan yurtdashlarning yardimi bilen sherqiy türkistandiki zulumni xitay rehberlirige, xitaydiki gherb we islam döletlirining diplomatlirigha anglitishqa tirishidu. Ulardın sherqiy türkistan mesilisini hel qilish üchün chare-tedbir izdeshni we özige yar-yölek bolushini telep qilidu. Netijide 'chini türkistan awazi', 'xantengri', 'altay' qatarliq zhurnallarni chiqirip, ilmiy muhakime yighinliri chaqirip sherqiy türkistan dewasining tonulushida zor rol oynighan'".

Uyghur tarixchisi polat qadiri teripidin 1948-yili ürümchide neshr qildurulghan we 2009-yili türkiyede türkche neshr qilin'ghan "Ölke tarixi" namliq kitabta eysa yüsüp aliptékin ependining xitaydiki pa'aliyetlirige baha bérip mundaq dep yézilghan: "Eysa ependim xitayda turghan chaghlirida wetini üchün paydiliq bolghan her pursettin paydilinip sherqiy türkistan dewasini algha basturushqa tirishti. Uning xitay ichide xitay rehberlirige we chet'elliklerge sherqiy türkistan dewasini anglitish üchün élip barghan pa'aliyetliri, sherqiy türkistandiki shéng shiseyge oxshash diktatorlarnimu nahayiti bi'aram qildi. Shunga shéng shisey xitayda chiqiwatqan chong gézitlerge élan bérip, eysa ependini 'amérika jahan'girlirining jasusi, yapon militaristlirining jasusi' dep qarilash pa'aliyiti élip barghan".

Erkin aliptékin ependi taghisining öltürülüshidiki sewebning eysa ependining nenjingdiki pa'aliyetliridin bolghanliqini bayan qildi.

Bizning eysa ependining xitayda élip barghan pa'aliyetliri toghrisida ziyaritimizni qobul qilghan enqerediki hajettepe uniwérsitéti tarix oqutquchisi doktor erkin ekrem ependi, eysa yüsüp aliptékin ependining nenjingdiki waqtida, 1941-yili muhemmed imin bughraningmu kélishi bilen mes'ud sebiri bayqozi qatarliq üch ependining xitay parlaméntigha sherqiy türkistan'gha aliy aptonomiye telep qilghan xetni sun'ghanliqini, ularning nenjingde chiqarghan "Chini türkistan awazi' namliq zhurnalning kirish qismida musteqilliqtinmu söz achqanliqini bayan qildi we eysa ependining dewagha qoshqan töhpisige baha berdi.

Eysa yüsüp aliptikin ependi 1945-yili Uyghur diyarigha qaytip keldi we 1949-yilining axirida wetenni terk étip, hindistan keshmirge chiqip ketti we axirida türkiyede yerleshti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet