Ömrini sherqiy türkistan dewasigha atighan eysa ependining türkiyediki hayat sepiri

Eysa yüsüp aliptékin 1901-yili qeshqerning yéngisar nahiyeside dunyagha kelgen. Xitay kommunistliri Uyghur diyarigha bésip kirgen 1949-yilining axirida, u muhemmed imin bughra bilen birlikte wetenni terk étip, chet'elge chiqip ketken. 1954-Yili türkiyege kélip olturaqlashqan. Eysa ependi 1960-yili istanbulda sherqiy türkistan köchmenler jem'iyitini, 1985-yili sherqiy türkistan wexpini qurghan. Eysa ependi 1995-yili 12-ayning 17-küni wapat bolghuche sherqiy türkistan dewasi yolida tinimsiz küresh qilghan. U, türkiyede dawamlashturghan yérim esirliq musteqilliq dewasi jeryanida köp qétim xelq'ara yighinlargha qatnashqan dunyaning her qaysi döletlirini aylinip Uyghurlarning éghir weziyitini anglitishqa tirishqan.

1965-Yilidin 1995-yili wapat bolghuche ariliqta uzun yil eysa yüsüp alptékinning yénida ishligen hamutxan göktür ependi eysa ependining türkiyede sherqiy türkistan dewasining tonulushigha zor töhpe qoshqanliqini bayan qildi.

Eysa yüsüp alptékinning eslimiliride yézilishiche, 1970-yilining kirishi bilen amérika bilen sowét ittipaqidin ibaret derijidin tashqiri ikki chong dölet we ular yétekchilik qilghan dunyadiki ikki chong döletler guruhi otturisidiki riqabet téximu kücheygen. Del mushu mezgilde, yeni 1970-yili aprélda eysa yüsüp aliptékin oghli arslan alptékinning hemrahliqida amérikigha ziyaret élip baridu. Bu ziyaritide amérika dölet mejlisining re'isi jon willyam mekkormek bilen körüshidu shundaqla amérika tashqi ishlar ministirliqidiki muhim erbablar bilen körüshüp, sherqiy türkistan mesilisi toghrisida xet sunidu. Buningdin sirt yaponiye we bezi yawropa döletlirige ziyaret élip bérip xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasetlirini anglatqan bolsimu xelq'ara taza tesir qozghiyalmaydu. D u q re'isi dolqun eysa ependi bu heqte toxtaldi.

Eysa yüsüp aliptékin 1978-yili bir qatnash qazasida közi körmes bolup qalghan bolsimu, sherqiy türkistanning musteqilliq dewasidin waz kechmigen. 1980-Yili istanbulda neshriyat merkizini qurghan. 1985-Yiligha kelgende sherqiy türkistan wexpini qurup, öz dewasini dawamlashturghan. Hazir dunya Uyghur qurultiyining ijra'iye komitéti re'isi bolup wezipe ötewatqan ömer qanat ependi 1980 yilidin tartip 7 yérim yil eysa ependining yénida ishligen. U, eysa ependi bilen muhemmed imin bughraning türkiyege chiqqandin kéyin sherqiy türkistanning musteqilliqi üchün tewrenmestin tinimsiz küresh qilghanliqini bayan qildi.

Eysa yüsüp aliptékin ependi gézit-zhurnal chiqirish, doklat bérish yighinliri ötküzüsh, muxbirlargha bayanat bérish, herqaysi döletlerning rehberlirige xet yézish arqiliq öz dewasini élip béripla qalmastin köp sanda maqale we kitab yézip qaldurghan. Bügünki künde u yazghan kitablar Uyghur tetqiqatida menbe bolup ishlitilmekte. D u q re'isi dolqun eysa ependi bu heqte melumat berdi.

Eysa yüsüp aliptékin ependi 1954-yili türkiyege kelgen kündin 1995-yili wapat bolghuche bolghan ariliqta türkiyening barliq dölet re'isi we bash ministir we köp sanda ministirliri bilen körüshüp Uyghur mesilisini anglatqan we türkiyediki köchmen Uyghurlarning qiyinchiliqlirini hel qilghan. Bu uchrishishlarda eysa ependining yénida bolghan ömer qanat ependi eysa ependining özini tesirlendürgen eng muhim alahidilikliridin birining nahayiti sipahi we salapetlik lidér ikenlikini otturigha qoydi.

1985-Yilidin kéyin xitayning sirtqa échiwétish siyasiti bilen türkiyege köchüp kelgen Uyghurlar bilen oqushqa kelgen Uyghurlarning sani köpiyishke bashlidi. 1990-Yilidin kéyin türkiyege kelgenlerning sani téximu köpiyishke bashlidi. D u q mu'awin re'isi perhat muhemmed ependimu bulardin biri. U 1993-yilidin 1995-yilighiche eysa ependining yénida ishligen. U, eysa yüsüp aliptékin bilen bolghan eslimilirini biz bilen ortaqlashti.

Eysa yüsüp aliptékin 1995-yili 12-ayning 17-küni istanbulda alemdin ötken idi. Uning jinaza namizi fatih meschitide oqulghandin kéyin, méyiti türkiyening sabiq bash ministiri adnan menderes, sabiq dölet re'isi turghut özallar depne qilin'ghan topqapi mazarliqigha depne qilin'ghanidi. Uning jinaza murasimigha türkiyening dölet re'isi sulayman demirel we bezi ministirlar gülchembirek ewetken we qatnashqan bolup, türkiyediki chong téléwiziye qanalliri neq meydandin xewer bergenidi. Bügünki kün'giche türkiyening nurghun sheherliridiki baghchilargha, kochilargha we mekteplerge eysa yüsüp alptékinning isim familisi bérildi.