Ферузә әзиз: «мән өзүмниң әмәс, бәлки уйғурларниң қийин әһвалиниң диққәт қозғишини үмид қилимән»

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-01-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғурларниң вәзийитигә көңүл болуватқан 17 яшлиқ афған қизи ферузә әзиз(солдин иккинчи) уйғур актиплиди билән америка дөләт мәҗлисидә. 2019-Йили 8-январ, вашингтон.
Уйғурларниң вәзийитигә көңүл болуватқан 17 яшлиқ афған қизи ферузә әзиз(солдин иккинчи) уйғур актиплиди билән америка дөләт мәҗлисидә. 2019-Йили 8-январ, вашингтон.
Photo: RFA

8-январ күни америка пайтәхти вашингтондики америка дөләт мәҗлисидә өткүзүлгән «хитайниң 2019-йиллиқ кишилик һоқуқ хатириси» ни елан қилиш йиғиға уйғурлар билән биллә 17 яшлиқ афған қизи ферузәму қатнашти. Өзиниң тик-токтики гирим көрүнүши арқилиқ лагердики уйғурларниң әһвалини сөзләп таратқуларға тонулған ферузәниң бу қетимлиқ паалийәткә қатнишиши уйғурларға зор илғам болди.

Америка уйғур бирләшмисиниң һәйәт әзалиридин әлфидар илтәбир зияритимизни қобул қилип, шу күни ферузәниң сәһәр саәт 3:00 тә аписи билән биллә нәччә йүз чақиримлиқ ню-җерсий шитатидин машина һәйдәп келип бу йиғинға қатнашқанлиқини билдүрди. У йәнә ферузәгә уйғурлар намидин рәһмәт ейтидиғанлиқини билдүрди.

Ферузәниң ата-аниси афғанистандин кәлгән болуп, у өзи америкада туғулуп өскән икән. У 2019-йили 23-ноябирда тик-ток һесабида кирпик гүзәлләштүрүш көрүнүши көрситип, милйонлиған уйғурларниң лагерларға қамилип, хитай һөкүмитиниң қирғинчилиқиға учраватқанлиқини аңлатқан иди. Униң уйғурлар мәсилисини бу хил өзгичә усулда аңлатқан мәзкур видейоси тик-ток, тивиттер, фейсбук қатарлиқ иҗтимаий таратқуларда тәхминән бәш милйон қетимдин көпрәк көрүлүп, ғайәт зор долқун пәйда қилған иди.

Зияритимизни қобул қилған ферузә аңлиғучилиримизға өзини қисқичә тонуштуруп өтти. У вашингтонда бу йиғинға қатнишип тунҗи қетим уйғурлар билән йүз туранә учришиш пурситигә игә болғанлиқини, уйғур яшлири вә паалийәтчиләр билән һәмкарлишип, буниңдин кейин давамлиқ түрдә уйғурларниң авазини аңлитишқа тәйяр икәнликини билдүрди.

У мундақ деди: «әссаламуәләйкум, мениң исмим ферузә әзиз, мән 17 яшқа кирдим, бу йил толуқ оттура мәктәпни пүттүрүш алдида турмақтимән. Мән 12-13 яш вақитлиримдин тартипла кишилик һоқуқ вә сиясий паалийәтләргә қатнишишқа башлиған идим. Мән шәхсән өзүмму америкилиқ афған қизи. Мән мусулман болуш сүпитим билән кәлгән йилтизим вә диний етиқадим сәвәблик нурғун кәмситиш вә айримичилиқларға учридим. Шуңа мәндә мәйли афған болсун, мәйли мусулман болсун яки башқа диндики бири болсун, һәр қандақ кәмситишкә учриғучилар билән биргә туридиған бир хил һессий бағлиниш бар. Униң үстигә, биз яһудилар яшаватқан районда туримиз, илгири улар учриған қирғинчилиққа аит тарихларни көпләп аңлиған вә йүриким езилгән иди. Шуңа һәрқандақ бир зулумни көрсәм яки аңлисам, бу дәрһал мениң диққитимни тартиду.»

Униң уйғурларни қоллиған видейоси елан қилинип, икки күндин кейин униң хитай контроллуқидики тик-ток униң һесаби тохтитип қоюлған. Дуня мәтбуатлири ферузани бәс-бәстә зиярәт қилған. 800 Милйон әгәшкүчиси болған тик-ток ширкити «әркин пикирни чәклиди, у хитайниң буйруқини иҗра қилғучи ширкәт» дәп әйибләнди. Шуниң билән бу мәсилә иккинчи қетим зор долқун һасил қилған иди. Шу сәвәблик дуня сәһнисидә ферузә туюқсизла хитайға қарши бир даңдар шәхскә айлинип қалған иди.

Ферузә өзиниң уйғур мәсилисини аңлитишта немә үчүн гүзәллик техникиси қолланғанлиқи вә бу җәрянда қандақ риқабәтләргә учриғанлиқи һәмдә игә болған тәҗрибилири һәққидиму тохтилип өтти: «мән уйғурлар вәзийитидин 2018-йили қиш мәзгиллиридин башлап хәвәрдар болушқа башлидим. Мән бу мәсилини хәвәрләрдин әмәс, тунҗи қетим инстеграм арқилиқ көрдүм. Бир милйондин артуқ инсан қирғинчилиққа учраватқанлиқидәк қорқунчлуқ бу әһвал һәққидә һечкимниң аваз чиқармайватанлиқидин чөчүп кәттим. Бу кишиләрниң пәқәт уларниң етиқади вә яки миллити сәвәблик еғир җазаларға учриши интайин хата бир иш иди. Кишиләр буниң үчүн чоқум сөзлиши керәк дәп ойлидим. Шуниң билән техиму көп кишиләрниң диққитини бу мәсилигә тартиш мәқситидә видейоларни ишләп тик-токта тарқитишқа башлидим, көңүл ечиш характерлик видейоларниң бәкрәк яқтурулидиғанлиқиға диққәт қилдим, болупму яшларда қизиқарлиқ гирим қилиш йоллирини өгитиш дегәндәк видейолар қарши елиниду. Мениң кирпик гүзәлләштүрүш тактикамни өгитиватқан қияпәттә бу ведиони чиқиришимдики сәвәбму шу. Иккинчи сәвәб уйғур мәсилисини аңлитип тарқатқан видейолирим тик-ток тәрипидин чәкливетилгән иди. Әмма улар ундақ бир иш болғанлиқини инкар қилди. Арқидин бу усулда елан қилған видейойимниң көрүлүш қетим сани 2-ноябир әтрапида бир дәмдила милйонлап ашти. Шуниң билән әтисила униңға улап мунасивәтлик йәнә икки видейни тарқаттим. Уму шундақ тез тарқилишқа башлиди. Икки күндин кейин тик-ток тәрипидин һесабим тақалди, бу мәсилә ғулғула қозғиғандин кейин, һазир һесабимни қайта әслигә кәлтүргән болди. Мән кәмситиш вә зулумларға қарши һәрикитимни, болупму уйғурларни қоллашни иҗтимаий таратқуларда вә һәр қандақ шәкилдики паалийәтләргә, намайишиға аваз қошуш арқилиқ давам қилимән.»

Ферузәниң өзгичә усулда уйғурларни қоллаш һәрикити вә хитайниң тик-токтин пайдилинип уни тосушқа урунуши CNN, «ню-йорк вақит гезити», «вашингтон почтиси», BBC қатарлиқ даңлиқ таратқулардиму хәвәр қилинди. Ферузәниң бир кичик оқуғучи туруқлуқ уйғурлар үчүн сөзләш җасарити алқишлиниш билән биргә униң уйғур мәсилисини өзгичә усулда аңлитиши милйонлиған кишиләрниң диққитини чәкти. Ниң аңлиниши буниң билән йеңи бир пәллигә чиққан иди. Ферузәниң иҗтимаий таратқулардики әгәшкүчилириниң сани тез сүрәттә ешип бериватқан бир пәйттә у хитай тор чомақчилириниң түрлүк тәһдитлиригә учриған. Бу тәһдитләр униң уйғурларни қоллаш ирадисини сундурмақ түгүл, уни техиму қәйсәр қиливәткән.

У ахирида йәнә мундақ деди: «шундақ, видейолар чиққандин кейин нурғун тәһдитләргә учридим, биваситә хитай һөкүмити яки органлириниң тәһдитигә учрап бақмидим, әмма тордики хитайлардин тохтимай өлүм тәһдитлири келип турди. Әмма қорқмидим, мән диққитимни пассип нәрсиләргә чачқум йоқ. Мән чиқарған видейоларни көргән көп сандики инсанлар өзлириниң тунҗи қетим уйғурларни чүшиниватқанлиқини билдүрүшти, тәсирлинип маңа тәшәккүр ейтти. Мән бу видейониң бунчә зор инкас қозғиғанлиқидин бәкму хушалмән. Өзүмниң әмәс, уйғурлар учраватқан зулумниң, улар учраватқан қирғинчилиқниң диққәт қозғаватқанлиқидин хушал болдум. Һәр қандақ бир инсан бу һәқтә сөзлиши керәк, буниңға көңүл бөлүши керәк. Уйғур хәлқи дуч кәлгән бундақ бир паҗиәгә, қирғинчилиққа қарап туралмаслиқимдики бирдин-бир сәвәб инсан болғанлиқимдур. Чүнки биз инсан болуш сүпитимиз билән етиқадимиз вә миллитимизниң пәрқлиқ болушиға қаримай, зулумларға қарши бирликтә аваз чиқиришимиз, күрәш қилишимиз керәк.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт