Фирансийәдә чиқидиған "азадлиқ гезити" хитайниң фирансийәдики уйғурларниң пейиға чүшкәнликини илгири сүрди

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2019-11-06
Share
parich-uyghur-namayish.jpg Хитайниң уйғурларға қаратқан дәпсәндичилики вә лагер мәсилисигә қарши уйғур вә уйғурни қоллиғучилар елип барған намайиштин көрүнүш. 2019-Йили 25-март, париж.
REUTERS

Фирансийәдә чиқидиған "азадлиқ гезити" хитайниң муһаҗирәттики уйғурларға тәһдит селиш қилмишлири тоғрисида зор һәҗимлик мақалә елан қилди.

Хитайниң уйғур дияридики җаза лагерлири мәсилисигә йетәрлик дәриҗидә сәһипә аҗриталмай келиватқан фирансийә мәтбуатлири фирансийә президенти макронниң 3 күнлүк хитай зиярити әснасида көплигән мақалиләрни елан қилди. Буниң ичидә "азадлиқ гезити" 3-ноябир елан қилған "фирансийәдики уйғурлар назарәт қилинмақта" намлиқ зор һәҗимлик мақалә алаһидә диққәтни тартиду.

Мақалиға "ғәлитә почта боюми, намсиз телефон. . . Дуняниң һәрқайси җайлиридики шинҗаңлиқ бу мусулман милләтниң әзалири хитай һакимийитиниң назарити вә тәһдитигә йолуқмақта, хитай һакимийити һазир аз дегәндә 1 милйондин артуқ инсанни лагерға соливалди" дегән ибарә сөз беши қилинған. Мақалә мәзкур гезитниң тәһрирати тәрипидин шу күнидики баш мақалә сүпитидә елан қилинған һәмдә 1-вә 2-бәтни игилигән.

Мақалидә уйғур дияридики милйонлиған мусулманларниң җаза лагерлириға қамилип еғир зулумларға учраватқанлиқини 2018-йили 8-айда б д т ирқий айримичилиққа қарши туруш комитети оттуриға қойғандин буян нурғунлиған кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң бу һәқиқәтни дәлиллигәнлики баян қилиниду. Мақалидә ялғуз шәрқий түркистандики уйғурлар күчлүк тәқиб астиға елинипла қалмай, бәлки муһаҗирәттики уйғурларниңму хитайниң назарити һәм тәһдитигә йолуқуватқанлиқи мисаллири билән әтраплиқ шәрһлиниду.

Мақалида баян қилинишичә, фирансийәдә яшайдиған җәсур исимлик бир уйғур яш бу йил "фирансийә уйғур җәмийити" гә әза болуп узун өтмәй хитайдин кәлгән кәңлики 8 сантиметир, узунлуқи йерим метир келидиған бир почта боюмини тапшуруп алиду. Почта халтиси үстигә аилисидин кәлгәнлики ениқ билинип туридиған хитайчә адрес йезилған болуп, униң гуманини қозғайду. Чүнки аилисидикиләр билән узундин буян алақиси үзүлүп қалған җәсур өйидикиләрниң лагерда икәнликини, униң үстигә өйидә хитайчә хәт язалайдиған кишиләрниң йоқлиғини, болупму һазирқидәк вәзийәттә һечкимниң чәтәлдики уруқ-туғқанлириға почтидин бир нәрсә әвәтәлмәйдиғанлиқини ойлап һәйран болиду.

Техиму һәйран қаларлиқи, униң өйидикиләр җәсурниң һазирқи адресини билмәйдиған болуп, җәсур телефон номуриниму йеңидин өзгәрткән, навада өйидикиләр қоюп берилгән тәқдирдиму бу йеңи номурни билиши мумкин әмәс икән. Йәнә келип, аилисидикиләр билән һечқандақ алақә болмиған бир чағда хитайдин башқа ким қорқмай бир нәрсә әвәтәләйду? буларни ойлиған җәсурниң хиялидин һәтта "хитай бу почта буюминиң ичигә қәрәллик партлайдиған бомба орунлаштуруп қойғанмиду?" дегәнләр кечип, әндишигә чүшиду.

Мақалида баян қилинишичә, бу почтидин әвәтилгән нәрсиләр сапла мевә-чевә вә йәл-йемишләр болуп, ичидин кимниң әвәткәнликигә даир учур яки хәт чиқмайду. Охшашла фирансийәдә яшайдиған сүбһи исимлик бир уйғур яшму ашундақ бир почта боюми тапшуруп алиду. У почта боюмини тапшуруп елиштин һәптиләр илгири хитайчә "вейшиң" дәп атилидиған учур васитисидин бир учур тапшуруп алиду. Униңда сүбһигә почтидин бир нәрсә әвәтилидиғанлиқи йезилған. Әмма кимниң, немә әвәтидиғанлиқи әскәртилмигән. Дәрвәқә, сүбһи бу почта боюмини тапшуруп алғандин кейин ичидин бир парчә хәт чиқиду. Хәттә фирансийәдики хитай консулини издиши лазимлиқи баян қилинған.

"фирансийәдики уйғурлар назарәт қилинмақта" намлиқ бу мақалидә юқириқи деталлар асас қилинған һалда хитайниң муһаҗирәттики уйғурларға тәһдит селиш шәкиллиридә өзгиришләр болуватқанлиқи, хитайниң шәрқий түркистандики уйғурларни толуқ тәқиб астиға елип болғандин кейин, мана әмди қолини чегра сиртиға узартип, чәтәлдики һечбир уйғурни бош қоювәтмәсликкә урунуватқанлиқи йорутуп берилиду.

Мақалидә хитай һакимийитиниң илгири чәтәлдики уйғурларға биваситә телефон қилиш, иҗтимаий учур васитилиридә хәт йезип алақә қилиш, һәтта вәтәндики уруғ-туғқанлирини ишқа селиш қатарлиқ васитиләрни қоллинип муһаҗирәттики уйғурларни бой сундуруш, тизгинләш, һеч болмиса тәһдит селип қорқутуш тактикилирини қоллинип кәлгән болса, һазир тактикилирини йеңилап почтидин бир нәрсә әвәтиш арқилиқ "сән нәдила болма, бизниң назаритимиздин қутулалмайсән, бизгә қарши чиқсаң ақивитиң хәтәрлик" дегән сигнални бериватқанлиқини испатлаш әсәрниң ғол темисиға айландурулған.

Хитайниң америкадики, авистралийәдики, канададики, түркийәдики вә башқа әлләрдики уйғурларға мушу хил чариләрни қоллинишқа башлиғанлиқи илгири сүрүлгән мәзкур әсәрдә, норвегийәдики уйғурларниң бу хилдики мәсилиләрни өз дөлитиниң мунасивәтлик органлириға мәлум қилғанлиқи мисал елинған.

Норвегийә уйғур комитетиниң рәиси, "уйғур әдлийә архипи амбири" ниң мәсули бәхтияр өмәр әпәнди бизни бу хусуста әтраплиқ мәлуматлар билән тәминлиди. Униң билдүрүшичә, норвегийәдики уйғурлар хитайниң бу тәһдитлирини һөкүмәткә мәлум қилғандин кейин, хитайниң норвегийәдики әлчиханиси өзини ақлап баянат елан қилишқа мәҗбур болған.

Хитайниң чәтәлдики уйғурларға тәһдит селип өзлири үчүн хизмәт қилдурушқа, баш әгдүрүшкә урунуш қилмишлириниң узун йиллардин буян давамлишип келиватқанлиқини әскәрткән д у қ ниң муавин рәиси пәрһат муһәммиди әпәнди нөвәттә хитай һакимийитиниң д у қ вә униң тәркибидики тәшкилатларда хизмәт қиливатқан сиясий актипларға һуҗум қиливатқанлиқини тәкитлиди.

Бәхтияр әпәндиниң билдүрүшичә, хитайниң бундақ бир чарини ишқа селип чәтәлдики уйғурларға тәһдит селиштики асасий мәқсити муһаҗирәттики уйғур миллий дәвасини йоқитиш яки зәиплитиштин ибарәт икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт