«20 Дөләт гуруһи» - G20 йиғини тоғрисида

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2019-07-01
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«G-20 Алий дәриҗиликләр учришиши йиғини» дин көрүнүш. 2019-Йили 29-июн, осака, японийә.
«G-20 Алий дәриҗиликләр учришиши йиғини» дин көрүнүш. 2019-Йили 29-июн, осака, японийә.
AP

«G20 Алий дәриҗиликләр учришиши йиғини» тоғрисида биливелишқа тегишлик 10 түрлүк муһим учурлар

Дуняниң сиясий, иқтисадий вәзийитигә тәсир көрситидиған санаәтләшкән 20 дөләтниң баш қошуши билән йилда бир қетим өткүзүлидиған «G20 йиғини», йәни санаәтләшкән 20 дөләт гуруһиниң алий дәриҗиликләр учришиши йиғини 6-айниң 29-күни японийәниң осака шәһиридә чақирилди.

Мәтбуатлардики учурлардин мәлум болушичә, бу қетимқи йиғинниң асаслиқ күнтәртиплиридин: хитай билән америка оттурисидики сода уруши, шималий корейәниң ядро қораллирини синақ қилиш мәсилиси, америка билән иран арисидики җиддий вәзийәт, явропа иттипақиниң кәлгүси тәрәққияти мәсилиси вә йәр шариниң һава килимати мәсилиси қатарлиқлар орун алған.

Буниңдин сирт, америка президенти трамп билән хитай рәиси ши җинпиң оттурисида айрим сөһбәт болуп өткән. Бу сөһбәтниң икки дөләт оттурисида айларчә давам қилған сода урушиниң һәл болушиға нисбәтән қанчилик пайда-зийини болғанлиқи техи мәлум әмәс. Көзәткүчиләр пәрәз қилғандикидәк уйғур дияридики җаза лагерлири мәсилиси, хоңкоң вә тәйвән мәсилилириниң тилға елинғанлиқи тоғрисида учур йоқ.

Йиғин хатимисидә бирләшмә баянат елан қилинған. Келәр йиллиқ G20 йиғининиң аргентинада өткүзүлидиғанлиқи билдүрүлгән. японийә баш вәзири шинзо абениң сөзи бойичә ейтқанда, бу қетимқи G20 йиғини «наһайити мувәппәқийәтлик өткүзүлгән бир йиғин» болған.

Ундақта, дуня зор етибар билән қарайдиған G20 дегән зади немә? униң қандақ алаһидиликлири бар? роли немә?

Төвәндә G20 һәққидә биливелишқа тегишлик бәзи муһим мәзмунларни һузуруңларға сунимиз.

1. Йәр шаридики санаәтләшкән 20 дөләт гуруһиниң нами қисқартилип «G20» дәп аталған. Бу 20 дөләт гуруһи 1999-йили германийәниң берлин шәһиридә қурулған. Униң қурулушиға шу йили асия қитәсидә баш көтүргән иқтисадий кризис сәвәб болған. Әмма G20 ниң дәсләпки иштиракчилири пәқәт 20 дөләтниң малийә министирлири биләнла чәкләнгән. Асаслиқ темиси иқтисадий мәсилиләр болған.

2. G20 Гә әза дөләтләр: америка, канада, аргентина, биразилийә, мексика, японийә, җәнубий корейә, авистралийә, һиндистан, һиндонезийә, русийә, хитай, сәуди әрәбистан, җәнубий африқа, түркийә, италийә, әнглийә, фирансийә, германийә қатарлиқ дөләтләрдин ибарәт.

3. G20 Ниң нопуси, йәршари омумий нопусиниң үчтин икки қисмини, дуня иқтисадиниң 85 пирсәнтини, дуня содисиниң 75 пирсәнтини тәшкил қилиду.

4. 2008-Йили йәр шари характерлик иқтисадий кризис йүз бәргәндин кейин, G20 йиғиниға тунҗи қетим 20 дөләтниң рәһбәрлири қатнашти вә ортақ келишимләр түзүп, G20 йиғинини 20 дөләтниң алий дәриҗиликләр учришишиға айландурған.

5. G20 Әслидә иқтисадий һәмкарлиқни мәркәз қилған мунбәр болсиму, аридин 10 йил өткәндин кейин униң характери һәм вәзиписи түптин өзгирип, музакирә вә һәмкарлиқ темиси йәр шаридики көңүл бөлүшкә тегишлик һәммә саһәгә бағланған.

6. G20 Алий дәриҗиликләр йиғиниға иштирак қилғучиларниң көлими әслидикидин кеңәйгән. Һәр йилқи G20 йиғиниға саһипхан болған дөләт хәлқарадики муһим органлар вә тәшкилатларниму тәклип қилип қатнаштурушқа башлиди. Мәсилән: б д т, «дуня пул-муамилә фонди», «дуня сода тәшкилати», «дуня әмгәкчиләр бирлики» қатарлиқлар.

7. G20 Йиғиниға йәнә хәлқарада тәсири күчлүк болған һөкүмәтсиз аммиви тәшкилатларму тәклип қилинидиған болған. Бу аммиви тәшкилатлар «сивил20» дәп аталған. Улар G20 йиғиниға һәр түрлүк тәклип-лайиһәлирини суналайдикән. Мәсилән, йәр шаридики зораванлиқларни түгитиш, маарип, сәһийә ишлириға селинидиған мәбләғни көпәйтиш дегәндәк.

8. G20 Алий дәриҗиликләр учришиши G7 ниң тәрәққиятидур. G7, йәни тәрәққий қилған 7 дөләт гуруһи 1975-йили қурулған болуп, униңға германийә, фирансийә, италийә, әнглийә, японийә, канада, америка қатарлиқ 7 дөләт әза болған.

9. G7 Йиғини 2002-йили русийәни өзигә қошуп г8 аталған иди. Русийәниң украинаға тәвә болған қирим йерим арилини өзигә қошувелиши билән 2013-йили бу гуруһқа әза дөләтләр русийәни чәттә қалдуруп, G7 йиғинини әслигә кәлтүргән вә шундин етибарән бу йиғинни русийәниң иштиракисиз өткүзүп кәлмәктә.

10. Һәр қетимлиқ G20 йиғини ахирлашқанда 20 дөләтниң қошулуши билән ортақ бир баянат елан қилиниду. Әмма бу баянатниң чоқум иҗра қилмиса болмайдиған қарар түси яки чәклимиси йоқ. G20 Алий дәриҗиликләр учришишиниң қиммити, йиғин сиртидики һәрқайси дөләтләрниң ғәйрий-рәсмий сөһбәтлиридә гәвдилиниду.

G20 Йиғини йәр шаридики җиддий сиясий, иқтисадий, иҗтимаий саһәләргә аит муһим мәсилиләрни музакирә қилсиму һәмдә өзара яхши пилан, лайиһәләрни тәвсийә қилишсиму, униңда қарар механизминиң болмаслиқи, шуниң билән биргә һәрқайси дөләтләрни өз үстигә алған вәзипиләрни иҗра қилишқа қистайдиған принсип һәм низамниң болмаслиқи бу 20 дөләт алий дәриҗиликләр учришиши йиғиниң бир аҗизлиқи сүпитидә тилға елинип кәлмәктә.

Һәр йили G20 йиғини чақирилғанда нурғунлиған аммиви тәшкилатлар йиғин орни әтрапида өз ирадилирини, тәләплирини ипадә қилиш йүзисидин кәң көләмлик намайишларни уюштуруп, 20 дөләт гуруһиниң йиғиниға тәсир көрситишкә урунуп кәлмәктә.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт