Хитайларниң уйғурларниң гени һәққидики тәтқиқат мақалиси шиветсарийәдә бикар қилинған

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2020-08-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай пәнләр академийиси генологийә вә тәрәққият биологийә институтиниң шихәнзә университети тәҗрибиханисида ген тәтқиқат әвришкиси. 2012-Йили 26-апрел.
Хитай пәнләр академийиси генологийә вә тәрәққият биологийә институтиниң шихәнзә университети тәҗрибиханисида ген тәтқиқат әвришкиси. 2012-Йили 26-апрел.
Reuters

«Хәлқара қануний тебабәт журнили» хитайларниң уйғурларниң гени һәққидә язған тәтқиқат мақалисини бикар қилған.

«Җәнубий германийә гезити» 11-авғуст «уйғурларниң гени тоғрисидики әсәр қайтуруветилди» намлиқ бир мақалә елан қилди. Мақалә «хитайда аз санлиқ милләтләрниң генитикилиқ мәлуматлири топланмақта вә бу мәлуматлар уларға қарши қоллинилмақта. Бир әсәр әхлақий әндишә сәвәбидин бикар қилинди» дегән җүмлә билән башланған.

Мақалидә баян қилинишичә, йи йе қатарлиқ бир бөлүк хитай «апторлар» шиветсарийәдә инглиз тилида нәшрдин чиқидиған «хәлқара қануний тебабәт журнили» ға уйғур қатарлиқ милләтләрниң генетикилиқ алаһидиликлирини тәтқиқ қилип язған бир парчә әсәрни әвәткән. Журнал тәһрират һәйити бу хитайлардин әсәрниң әхлақий тәкшүрүштин өткән-өтмигәнликини сориғанда, бу хитайлардин иккиси өтмигәнликини етирап қилған. Буниң билән әсәрни «әхлақий өлчәмгә уйғун әмәс» дәп қайтурувәткән вә бу хитайларниң башқа 24 парчә әсирини қайтидин тәкшүрүшкә башлиған. Әмма мақалидә бу әсәрниң тәпсилий мәзмунидин мәлумат бәрмигән.

Мақалида хитайниң ген тәтқиқатини тебабәт саһәсидә пайдилиниш үчүн елип бериватқанлиқиниң ялғанлиқи, бу генитикилиқ мәлуматлардин хитай армийәси, әдлийә органлири вә сақчилириниң кәң-кушадә пайдилиниватқанлиқи илгири сүрүлүп, уйғурлар, қазақлар, тибәтләрниң генитикилиқ мәлуматлириниң топлиниши вә тәтқиқ қилинишиға қарита белгийәдики католик университетиниң ген тәтқиқатчиси йвәс мореяв (Yves Moreau) ниң «хитайниң реҗими астидики бу хәлқләрниң генитикилиқ учурлириниң топлиниши интайин хәтәрлик әһвал» дегән сөзигә орун берилгән.

Мақалида хитайниң генитикилиқ учурларни уйғур қатарлиқ азсанлиқ милләтләрниң чирайини тонуш, һәрикәтлирини назарәт қилиш, башқа милләтләрдин пәрқләндүрүш үчүн қоллиниватқанлиқи, әгәр бир кишини көзәтсә, униңға даир барлиқ шәхсий учурларни тапқили болидиғанлиқи, һәтта бу көзитилгән кишиниң уруқ-туғқанлири, уларниң мал-мүлкигә даир пүткүл мәлуматларға еришкили болидиғанлиқи, ген тәтқиқатини бундақ хусусий, миллий ғәрәзгә хизмәт қилдурушниң еғир әхлақсизлиқ санилидиғанлиқи тилға елинған. Мюнхендики ген тәтқиқатчиси тил андилавәр (Till Andlauer) хитайниң уйғур қатарлиқ милләтләр үстидин елип бериватқан яман ғәрәзлик ген тәтқиқатини әйибләп: «алди билән бу генитикилиқ тәтқиқатниң әхлақ вә адаләт мәвҗут болмиған бир җайда елип берилғанлиқини нәзәрдә тутуш лазим,» дегән.

Германийәдики фрайбург колиҗ университетиниң алими вероника липхард (Veronika Lipphardt) уйғур қатарлиқ аз санлиқ милләтләр үстидин топланған генитикилиқ учурларниң һечқандақ разилиқсиз йиғилғанлиқини, бу учурларниң әдлийә вә сақчи тәрәпниң уларға һәрқандақ чағда халиғанчә зәрбә бериши үчүн дәсмайә болидиғанлиқини әскәртип: «генитикилиқ назарәт давамлиқ йошурун хаталиқлардин халий болалмайду. Сиз һечбир гунаһсиз һәм сәвәбсизла зәрбә бериш обйектиға айлинип қелишиңиз мумкин» дәйду.

Хитайниң ген тәтқиқатини уйғурларни бастурушқа қорал қилғанлиқини әйиблигән һәмдә хитайниң генитикилиқ мәлуматлиридин пайдилинишни тохтитиш чақириқида болған мюнхен университетиниң роһий кесәлликләр генетикиси тәтқиқат мәркизиниң мәсули, хәлқара роһий кесәлликләр генетикиси җәмийитиниң рәиси томас шулзе (Thomas Schulze) мундақ дегән: «хитайда топланған вә ишлитиливатқан генетикилиқ учурларниң явропаниң әхлақ өлчимигә уйғунлуқидин гуманлинишқа болиду. Ген тәтқиқати һечқачан әхлақий соалдин айрилалмайду.»

Мақалидә хитай ген тәтқиқатчиси йи йениң хитай сақчилири, әскәрлири вә әдлийә хадимлири билән һәмкарлиқи болған бир адәм икәнликиниң алаһидә диққәтни тартидиғанлиқи тилға елиниду. Униң мақалисидә сақчиларниңму орун алғанлиқи, униң пикригә бинаән уйғурлар вә тибәтләрниң хитай пуқралириға қариғанда тәкшүрүлүш нисбитиниң 30-40 һәссә юқири икәнлики тәкитләнгән.

Мақалиниң ахирида фрайбург колиҗ университетиниң алими вероника липхардниң хитайларниң бундақ мақалилирини қайтуруветиш биләнла чәклинип қелишқа болмайдиғанлиқни, бәлки хитайниң сақчи даирилири ишләткән болуш еһтималиға игә ген тәтқиқатиға аит барлиқ мәлуматлирини хәлқара учур амбиридин өчүрүветиш керәкликини, кәспий журналлар бундақ мақалиләрни тапшурувалғанда, бу генетикилиқ тәтқиқатларниң хәлққә қандақ ақивәтләрни елип келиватқанлиқини җиддий нәзәрдә тутуши лазимлиқини тәкитлигәнлики әскәртилиду.

Бу һәқтики мунасивәтлик учурларға асасланғанда, «уйғур, қазақ, туңганларниң генетикилиқ алаһидиликлири» намлиқ бу әсәрни 7 нәпәр хитай «аптор» лири бирлишип язған болуп, 2019-йили «хәлқара қануний тебабәт журнили» ға әвәткән. Бу 7 нәпәр хитай апторниң гаң сав, шө җүнсүй, чен чентйән атлиқ 3 нәпириниң қарамай шәһәрлик җамаәт хәвпсизлики идарисиниң хадимлири икәнлики кейин ашкариланған. Мақалидә йезишичә, америка һөкүмити 2019-йили өктәбирдә бу хитайларни «кишилик һоқуқни дәпсәндә қилиш, хорлаш вә хитай һакимийитиниң бастуруш сияситигә шерик болуш» билән әйиблигән икән.

Германийәниң карлсрухе шәһиридики уйғур зиялийси әнвәр әһмәт әпәнди бу һәқтә тохталғанда хитайниң ген тәтқиқатини уйғурларни назарәт қилиш үчүнла әмәс, бәлки уларниң ички әзалирини елип сетиш үчүнму ишлитиватқанлиқини илгири сүрди.

Германийәниң стутгарт шәһиридики уйғур зиялийси абдушүкүр һаҗимму бу һәқтә қарашлирини билдүрүп өтти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт