Gérmaniye bash ministiri olaf sholiz xitay ziyaritide Uyghur irqiy qirghinchiliqini tilgha alamdu?

Myunxéndin ixtiyariy muxbirimiz ekrem teyyarlidi
2024.04.12
olaf-scholz-germaniye Gérmaniye bash ministiri olaf sholiz(Olaf Scholz) bash ministir sariyida birleshme axbarat élan qilish yighini ötküzüwatqan körünüsh. 2024-Yili 12-aprél, bérlin.
AFP/Tobias SCHWARZ

Gérmaniye bash ministiri olaf sholiz 13-april 3 künlük xitay ziyaritini bashlashtin ilgirila, gérmaniyediki herqaysi partiye-guruhlar we kishilik hoquq organlirining oxshash bolmighan derijidiki her türlük bésimlirigha duch keldi. Uyghur irqiy qirghinchiliqini toxtitish sadalirimu buning terkibidin orun aldi.

Olaf sholiz 2021-yili hakimiyet béshigha chiqip, 2022-yili birinchi qétim xitayni ziyaret qilghan waqtidimu türlük bésimlargha duch kelgen idi. Biraq, bu qétim u uchrawatqan bésimlarning da'irisi téximu kéngeygen. 12-Apréldiki “N-TV” téléwiziye qanilining “Sholiz hemmila tereptin bésimgha uchrimaqta” namliq xewirige asaslan'ghanda, gérmaniye bash ministiri olaf sholiz xitay ziyaritini téxi bashlimay turupla töwendikidek bésimlar uning yelkisini bésishqa bashlighan:

Buning biri, xitay re'isi shi jinping bilen bolghan söhbette sholiz xitaylarning gérmaniye shirketliri bilen bolghan tengsiz soda riqabetlirini ayaghlashturush, xitayning gérmaniye shirketlirige we yawropa ittipaqigha qaratqan tor hujumliri, jasusluq qilmishlirigha xatime bérish heqqide sözlishish. Ikkinchisi, xitayning hindi-tinch okyan rayonliridiki xelq'ara qanunlargha xilap bolghan qilmishlirigha xatime bérish, teywen we filippinlerge shekillendürüwatqan bésimlirini toxtitish toghrisida sözlishish. Üchinchisi, xitayni rusiyege qaratqan yardem we qollashtin waz kéchishke ündesh. Tötinchisi, kishilik hoquq mesilisini alahide tilgha élish, Uyghurlar uchrawatqan éghir derijidiki kishilik hoquq depsendichilikliri heqqide xitayni keskin tenqidlesh we bu mesilini estayidil hel qilish.

Gérmaniye bash ministiri olaf sholizning yuqirida tilgha élin'ghan mesililerge qanchilik étibar bilen qaraydighanliqi hazirche melum emesken. Bolupmu Uyghur irqiy qirghinchiliqi mesilisini shi jinping bilen bolghan söhbette otturigha qoyamdu-yoq, buninggha hazirche bir néme démek qéyinken. Emma olaf sholiz 2022-yili 11-ayda tunji qétim xitayni ziyaret qilghanda, kishilik hoquq organlirining küchlük bésimliri bilen irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqan Uyghurlar mesilisini tilgha élip, xitayni Uyghur élidiki kishilik hoquqqa kapaletlik qilishqa chaqirghan we “Kishilik hoquq mesilisi döletlerning ichki mesilisi emes” déyishke mejbur bolghan idi.

Sholiz shu chaghda xitayning sabiq bash ministiri li kéchyang bilen birge ötküzgen muxbirlarni kütüwélish yighinda mundaq dégen: “Méning kishilik hoquqning insaniyetning uniwérsal hoquqi ikenliki heqqidiki köz qarishim éniq. Kishilik hoquq iqtisadiy, ijtima'iy we medeniyet hoquqlirini we xususiy erkinlikni öz ichige alidu. Az sanliqlar hoquqini qoghdash mesiliside uning ehmiyiti téximu muhim. Bu heqtiki kélishimlerge b d t gha eza döletler hemmisi qol qoyghan. Shinjanggha oxshash jaylarda döletlerni mejburiyetlirini ada qilishqa we ularni bu xitabname boyiche ish qilishqa ündesh hergizmu bashqa döletning ichkiy ishigha arilashqanliq bolmaydu. ”

9-April d u q ni öz ichige alghan gérmaniyediki köpligen kishilik hoquq organlirimu sholizgha qarita birleshme mektup élan qilip, uningdin Uyghur, tibet, xongkong, jenubiy mongghuliye xelqliri uchrawatqan irqiy qirghinchiliq we zulumlarni bu qétimqi xitay ziyaritining muhim bir küntertipi qilishni telep qilishqan idi. D u q bérlin ishxanisining mudiri gheyur qurban ependi bügün bu heqte toxtalghanda, sholizning xitay ziyariti munasiwiti bilen d u q aldinqi küni bérlinda muxbirlarni kütüwélish yighini ötküzüp, Uyghurlarning sholizdin kütidighan teleplirini otturigha qoyghanliqini tilgha aldi. Uning qarishiche, olaf sholiz xitay rehberliri bilen körüshkende Uyghurlar mesilisini tilgha alidiken we bu arqiliq Uyghurlar uchrawatqan zulumlar toghrisida xitaygha bésim shekillendüridiken.

Metbu'atlardiki melumatlargha asaslan'ghanda, gérmaniye bash ministiri olaf sholizning 13-april bashlinidighan xitay ziyaritining asasliq meqsiti, bir izda toxtap qéliwatqan gérmaniyening iqtisadiy tereqqiyatini ilgiri sürüsh üchün izdinish hemde bezi xelq'araliq mesililerde shi jinping bilen pikir almashturushtin ibaret iken. Melum bolghinidek, 2023-yilidin bashlap xitay bilen gérmaniye otturisidiki soda hemkarliqi we tawar almashturush zor derijide chékinishke yüz tutqan, bir qisim gérman shirketliri xitayni terk etken, gérmaniyening xitay siyasitidimu zor burulushlar yüz bergen idi.

Gérmaniyediki weziyet analizchisi enwer ehmet ependining qarishiche, dunyada shunche köp urush we toqunushlar yüz bériwatqan bir dewrdimu, xelq'arada küntertiptin chüshüp qalmighan Uyghur irqiy qirghinchiliqi mesilisidin olaf sholizning özini qachuralishi qéyin'gha toxtaydiken. Uning bildürüshiche, bu qétimqi xitay ziyaritide olaf sholiz eger Uyghurlar mesilisini tilgha almisa, uning gérmaniye jem'iyitining küchlük naraziliqini qozghash éhtimalliqi mewjut iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.