Хитай германийә мәтбуатлирини қамал қилиш даирисини техиму кеңәйтти

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2019-07-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур елидики бир қисим янфон игилири тор сақчилиридин җиддий агаһландуруш учури тапшурувалған. 2015-Йили ноябир.
Уйғур елидики бир қисим янфон игилири тор сақчилиридин җиддий агаһландуруш учури тапшурувалған. 2015-Йили ноябир.
AFP

Хитай ғәрб медиялириниң интернет арқилиқ хитай тәвәсидә учур тарқитишиға қарши мудапиәсини йәниму күчәйтмәктә.

2016-Йили иҗтимаий таратқуларда хитайниң уйғур дияриниң җәнубидики корла, ақсу, қәшқәр, хотән қатарлиқ вилайәтләрдә г4 тор еқимини чәклигәнлики ашкариланғаниди. Көзәткүчиләрниң қаришичә, бу хитайниң уйғур диярида дәл җаза лагерлири қурулушини җиддий елип бериватқан һәмдә тунҗи түркүмдики тутқунларни лагерларға солашқа башлиған мәзгиллиригә тоғра кәлгән. 2017-Йили хитайниң «қайта тәрбийәләш мәркизи» намидики җаза лагерлири хәлқараға ашкариланғандин кейин, райондики интернет қамали йүксәк дәриҗигә чиққан, уйғур дияри аһалисиниң қол телефонлириға җасуслуқ юмшақ детали қачиланған.

Йеқинда германийәдики юмшақ детал тор мулазимити билән шуғуллинидиған «голәм» ториниң ашкарилишичә, хитайда уйғурларға мунасивәтлик һәрқандақ сөз-баянларға орун берилгән чәтәл ахбарат васитилири бирдәк чәклинипла қалмай, германийәдә нәшрдин чиқидиған хели көп гезит-журнал вә даңлиқ медия қаналлириниң интернет арқилиқ хитайға тарқилишиму чәкләнгән яки хитайниң «сәддичин мудапиә теми» намлиқ тор юмтали тәрипидин күчлүк кашилиға йолуқуп, нормал көргили болмайдиған болуп қалған.

«Хитай германийә медиялирини йәниму илгириләп чәклимәктә» намлиқ бу учурдин мәлум болушичә, германийәдики мәшһур гезит-журналлардин «әйнәк», «җәнубий германийә гезити», дөләтлик «күндилик хәвәрләр» телевизийә қанили, шиветсарийәниң «SRF» дөләтлик телевизийә қанили қатарлиқлар бу йил 6-айниң ахириғичә арқа-арқидин чәкләнгән. Худди «ню-йорк вақти гезити» ни яки «BBC» хәвәрлирини хитайда туруп көргили болмиғандәк, германийәниң бу медиялирини әмди көргили болмайдиған һалға кәлгән.

Хитайда «Facebook», «Twitter», «Youtube» қатарлиқ иҗтимаий таратқулар һәмдә «Google» ниң издәш системисини ишлитиш бурунла мәни қилинған. Хәвәрдә тилға елинишичә, бу йил 7-айниң башлиридин етибарән германийәдә нәшрдин чиқидиған «франкфурт мәҗмуә гезити» ниң хитайға тарқилишиму чәкләнгән. Бу гезит-журнал вә т в қаналлирида өткән йили 8-айдин башлап уйғур дияридики җаза лагерлириға мунасивәтлик көплигән мақалиләр, хәвәрләр, зиярәт хатирилири вә һөҗҗәтлик филимләр елан қилинғаниди.

«Хитай германийә медиялирини йәниму илгириләп чәклимәктә» намлиқ учурда илгири сүрүлүшичә, хитайниң интернет қамалини йәниму илгириләп күчәйтишигә уйғурлар мәсилиси, хоңкоңдики қаршилиқ һәрикәтлири сәвәп болған болиши мумкин икән. Бу чәтәл медиялиридики учурларни уйғур диярида әзәлдин көргили болмисиму, хитайниң ичкири районлирида вә хоңкоңда илгири интернет арқилиқ нормал көрүш мумкин болған.

Шиветсийә пайтәхти ситокһолм шәһридә яшайдиған д у қ баянатчиси дилшат решит бу һәқтә тохталғанда, хитайниң шәрқий түркистанда тәсис қилған вә милйонлап уйғурни қамиған җаза лагерлирида йүз бәргүси паҗиәләрни дунядин йошуруш үчүн 2016-йилидин башлапла учур васитилирини қамал қилиш тәдбирлирини алдин йолға қоюп болғанлиқини тәкитлиди.

Норвегийәниң осло шәһридә яшайдиған «норвегийә уйғур комитети» ниң рәиси бәхтияр өмәр әпәнди бу тоғрисида тохталғанда, «хитайниң йүксәк дәриҗидики интернет қамалиниң әмәлийәттә шәрқий түркистандики җаза лагерлири билән зич алақиси барлиқини, хитайниң лагер мәхпийәтликлирини ялғуз чәтәлликләрдинла әмәс, өзиниң хитай хәлқидинму йошуруш үчүн чәәл медиялиридики һәқиқий учурларниң хитайға тарқилишиға йол қоймайватқанлиқини, чәтәл мухбирлириниң шәрқий түркистанни чәклимисиз зиярәт қилишиға тосалғу боливатқанлиқи» ни баян қилип, «хитайниң уйғурларни милләт сүпитидә йоқитиш, дуняға һөкүмран болуш нийитини ғәрб әллириниң аллиқачан билип йәткәнликини, нөвәттә буни мусулман, түрк әллиригә җиддий билдүрүш зөрүрийити барлиқи» ни тилға алди.

Мәзкур хәвәрдә йәнә, уйғур дияридики хитай чегра мудапийә қисимлириниң бу йилдин башлап чәтәллик саяһәтчиләрниң қол телефонлириға җасуслуқ юмталини қачилап назарәт қилишқа башлиғанлиқиму әскәртилгән. Әмма җаза лагерлири мәсилиси тилға елинмиған.

Бәхтияр өмәр әпәнди 13-июл б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң 41-нөвәтлик йиғинида 37 дөләтниң хитайниң җаза лагерлири сияситини ақлап баянат елан қилғанлиқини, буниң әмәлийәттә 10-июл хитайниң җаза лагерлири сияситини әйибләп баянат елан қилған 22 ғәрб дөлитигә қарши хитайниң ойниған бир оюни икәнликиниму тилға алди. У сөзидә, бу йәрдики дуня сиясити вә иқтисадиға тәсир көрситидиған 22 ғәрб демократик дөлитигә мутләқ көп қисми аҗиз һәм хитайниң күнлүки астида яшаватқан, хитайға иқтисадий җәһәттин беқинди болуп өтәватқан диктатор дөләтләрни һәргизму селиштурушқа болмайдиғанлиқини, ғәрб әллириниң уйғурлар мәсилисигә өзиниң қиммәт қариши бойичә адил муамилә қилғанлиқини тәкитлиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт