Xitay gérmaniye metbu'atlirini qamal qilish da'irisini téximu kéngeytti

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-07-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur élidiki bir qisim yanfon igiliri tor saqchiliridin jiddiy agahlandurush uchuri tapshuruwalghan. 2015-Yili noyabir.
Uyghur élidiki bir qisim yanfon igiliri tor saqchiliridin jiddiy agahlandurush uchuri tapshuruwalghan. 2015-Yili noyabir.
AFP

Xitay gherb médiyalirining intérnét arqiliq xitay teweside uchur tarqitishigha qarshi mudapi'esini yenimu kücheytmekte.

2016-Yili ijtima'iy taratqularda xitayning Uyghur diyarining jenubidiki korla, aqsu, qeshqer, xoten qatarliq wilayetlerde g4 tor éqimini chekligenliki ashkarilan'ghanidi. Közetküchilerning qarishiche, bu xitayning Uyghur diyarida del jaza lagérliri qurulushini jiddiy élip bériwatqan hemde tunji türkümdiki tutqunlarni lagérlargha solashqa bashlighan mezgillirige toghra kelgen. 2017-Yili xitayning "Qayta terbiyelesh merkizi" namidiki jaza lagérliri xelq'aragha ashkarilan'ghandin kéyin, rayondiki intérnét qamali yüksek derijige chiqqan, Uyghur diyari ahalisining qol téléfonlirigha jasusluq yumshaq détali qachilan'ghan.

Yéqinda gérmaniyediki yumshaq détal tor mulazimiti bilen shughullinidighan "Golem" torining ashkarilishiche, xitayda Uyghurlargha munasiwetlik herqandaq söz-bayanlargha orun bérilgen chet'el axbarat wasitiliri birdek cheklinipla qalmay, gérmaniyede neshrdin chiqidighan xéli köp gézit-zhurnal we dangliq médiya qanallirining intérnét arqiliq xitaygha tarqilishimu cheklen'gen yaki xitayning "Seddichin mudapi'e témi" namliq tor yumtali teripidin küchlük kashiligha yoluqup, normal körgili bolmaydighan bolup qalghan.

"Xitay gérmaniye médiyalirini yenimu ilgirilep cheklimekte" namliq bu uchurdin melum bolushiche, gérmaniyediki meshhur gézit-zhurnallardin "Eynek", "Jenubiy gérmaniye géziti", döletlik "Kündilik xewerler" téléwiziye qanili, shiwétsariyening "SRF" döletlik téléwiziye qanili qatarliqlar bu yil 6-ayning axirighiche arqa-arqidin cheklen'gen. Xuddi "Nyu-york waqti géziti" ni yaki "BBC" xewerlirini xitayda turup körgili bolmighandek, gérmaniyening bu médiyalirini emdi körgili bolmaydighan halgha kelgen.

Xitayda "Facebook", "Twitter", "Youtube" qatarliq ijtima'iy taratqular hemde "Google" ning izdesh sistémisini ishlitish burunla men'i qilin'ghan. Xewerde tilgha élinishiche, bu yil 7-ayning bashliridin étibaren gérmaniyede neshrdin chiqidighan "Frankfurt mejmu'e géziti" ning xitaygha tarqilishimu cheklen'gen. Bu gézit-zhurnal we t w qanallirida ötken yili 8-aydin bashlap Uyghur diyaridiki jaza lagérlirigha munasiwetlik köpligen maqaliler, xewerler, ziyaret xatiriliri we höjjetlik filimler élan qilin'ghanidi.

"Xitay gérmaniye médiyalirini yenimu ilgirilep cheklimekte" namliq uchurda ilgiri sürülüshiche, xitayning intérnét qamalini yenimu ilgirilep kücheytishige Uyghurlar mesilisi, xongkongdiki qarshiliq heriketliri sewep bolghan bolishi mumkin iken. Bu chet'el médiyaliridiki uchurlarni Uyghur diyarida ezeldin körgili bolmisimu, xitayning ichkiri rayonlirida we xongkongda ilgiri intérnét arqiliq normal körüsh mumkin bolghan.

Shiwétsiye paytexti sitokholm shehride yashaydighan d u q bayanatchisi dilshat réshit bu heqte toxtalghanda, xitayning sherqiy türkistanda tesis qilghan we milyonlap Uyghurni qamighan jaza lagérlirida yüz bergüsi paji'elerni dunyadin yoshurush üchün 2016-yilidin bashlapla uchur wasitilirini qamal qilish tedbirlirini aldin yolgha qoyup bolghanliqini tekitlidi.

Norwégiyening oslo shehride yashaydighan "Norwégiye Uyghur komitéti" ning re'isi bextiyar ömer ependi bu toghrisida toxtalghanda, "Xitayning yüksek derijidiki intérnét qamalining emeliyette sherqiy türkistandiki jaza lagérliri bilen zich alaqisi barliqini, xitayning lagér mexpiyetliklirini yalghuz chet'elliklerdinla emes, özining xitay xelqidinmu yoshurush üchün che'el médiyaliridiki heqiqiy uchurlarning xitaygha tarqilishigha yol qoymaywatqanliqini, chet'el muxbirlirining sherqiy türkistanni cheklimisiz ziyaret qilishigha tosalghu boliwatqanliqi" ni bayan qilip, "Xitayning Uyghurlarni millet süpitide yoqitish, dunyagha hökümran bolush niyitini gherb ellirining alliqachan bilip yetkenlikini, nöwette buni musulman, türk ellirige jiddiy bildürüsh zörüriyiti barliqi" ni tilgha aldi.

Mezkur xewerde yene, Uyghur diyaridiki xitay chégra mudapiye qisimlirining bu yildin bashlap chet'ellik sayahetchilerning qol téléfonlirigha jasusluq yumtalini qachilap nazaret qilishqa bashlighanliqimu eskertilgen. Emma jaza lagérliri mesilisi tilgha élinmighan.

Bextiyar ömer ependi 13-iyul b d t kishilik hoquq kéngishining 41-nöwetlik yighinida 37 döletning xitayning jaza lagérliri siyasitini aqlap bayanat élan qilghanliqini, buning emeliyette 10-iyul xitayning jaza lagérliri siyasitini eyiblep bayanat élan qilghan 22 gherb dölitige qarshi xitayning oynighan bir oyuni ikenlikinimu tilgha aldi. U sözide, bu yerdiki dunya siyasiti we iqtisadigha tesir körsitidighan 22 gherb démokratik dölitige mutleq köp qismi ajiz hem xitayning künlüki astida yashawatqan, xitaygha iqtisadiy jehettin béqindi bolup ötewatqan diktator döletlerni hergizmu sélishturushqa bolmaydighanliqini, gherb ellirining Uyghurlar mesilisige özining qimmet qarishi boyiche adil mu'amile qilghanliqini tekitlidi.

Toluq bet