Gérmaniye axbarat sahesi kishilerning diqqitini jaza lagérlirigha tartmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-08-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki yighiwélish lagérining biri. 2019-Yili 31-mart, xoten.
Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki yighiwélish lagérining biri. 2019-Yili 31-mart, xoten.
AFP

Xitayning jaza lagéri, pilanliq tughut siyasiti, mejburiy emgek tüzümi gérmaniye metbu'atlirida dawamliq muhim téma bolmaqta.

Yawropa parlaméntining ezasi, yawropa ittipaqi tashqi ishlar komitétining xadimi en'gin er'oglu 27-iyul yawropa parlaméntida jaza lagérliri mesilisini otturigha qoyup küchlük diqqet qozghighan idi. Uning: "Shinjangdiki musulman az sanliqlar üstidin yürgüzülüwatqan bu wehshiylikler xitay hakimiyitining Uyghurlar üstidin élip bériwatqan basturush istratégiyesining yene bir qedimige wekillik qilidu. Dinni keng kölemde ayaq asti qilish, xalighanche qolgha élish we mejburiy emgekke sélish xitay hakimiyitining Uyghurlargha qaritilghan éghir kishilik hoquq depsendichilikining peqetla bir misali. Yawropa ittipaqi we gérmaniyening bu mesilige estayidil mu'amile qilidighan waqti keldi. Bu jinayetlerge süküt qilishning waqti bek uzirip ketti," dégen sözliri köpligen metbu'atlarda keng kölemde köchürüp tarqitilghan idi.

Gérmaniyediki nopuzluq qanallardin z d f yeni, "Jenubiy gérmaniye téléwiziyesi" 27-iyul "Uyghurlar üstidiki basturushning arqa körünüshige néme yoshurun'ghan?", "Uyghurlarning toqumichiliq saheside mejburiy emgekke sélinishi" namliq ikki maqalini arqa-arqidin oqurmenlerning nezerige sundi.

"Uyghurlar üstidiki basturushning arqa körünüshige néme yoshurun'ghan?" namliq maqale mundaq ibariler bilen bashlinidu: "Tutup turush lagéri, mejburiy emgek, mejburiy tughut cheklesh, nazaret qilish, basturush. Eger siz xitayning shinjang rayonigha nezer salsingiz, xitay kommunistik partiyesining xeterlik shexs, térror gumandari, radikal unsur yaki bölgünchi atap, ularning üstidin qandaq bir basturush istratégiyesini yolgha qoyuwatqanliqini köreleysiz."

Maqalida mundaq deydu: "Nurghunlighan gumandarlar aqiwet lagérlargha solandi. Bularning ichidiki mutleq köp qisim kishiler musulmanlar, xristi'anlar yaki shübhe nishani sanalghan azsanliqlar topi idi. Mesilen؛ Uyghurlar, qazaqlar, qirghizlar, tungganlar. Bularning arisida chet'elge chiqip oqighanliqi üchün solan'ghan yash qizlar, uzun yillar meschitning taziliqini qilghanliqi üchün solan'ghan qéri bowaylar yaki qazaqistan'gha chiqip tughqan yoqlighanliqi üchün qamalghan yash yigitler, hetta a'ile boyiche tutqun qilin'ghanlarmu bar. Bu lagérlarda ular pisixikiliq qiyin-qistaqlargha uchraydu. Qoshnilarning nale-zarliri anglinip turidu. Basqunchiliq, haqaret, mejburiy tughut cheklesh élip bérilidu."

Maqalide b d t ning kéchikkendimu 2017-yilidin bashlapla Uyghurlarning wetinide jaza lagérlirining tesis qilinishqa bashlighanliqini bilgenliki, 2018-yili az dégende 1 milyondin artuq Uyghurning jaza lagérlirigha qamalghanliqini otturigha qoyghanliqi, xitay hakimiyitining 2019-yiligha kelgende uni étirap qilishqa mejbur bolghanliqi, emma "Jaza lagéri emes, qayta terbiyilesh merkizi" dep atighanliqi, ashkarilan'ghan pakitlarning xitayning déginidek emeslikini delilligenliki otturigha qoyulidu.

Maqalining "Uyghurlarning zémini xitay üchün istratégiyelik ehmiyetke ige" namliq bölikide "Xitay néme üchün Uyghurlargha qadiliwalidu?" dégen so'alni qoyup, uninggha mundaq jawab béridu: "1949-Yilidin buyan xitay hakimiyiti Uyghurlar rayonida xitay nopusini köpeytip, yerlik xelqni xitay medeniyiti ichide éritip tügitish siyasitini yürgüzüp keldi. Qarshi chiqqanlarni basturdi. Bu hal da'im jiddiy küreshlerge sewebchi boldi. Ikki millet otturisida hetta qanliq toqunushlar yüz berdi. Uyghur aptonom rayonining istratégiyelik ehmiyiti xitay üchün intayin muhim idi. Bu rayon hindistan, pikistan, qirghizistan, qazaqistan, rusiye we mongghuliye bilen chégralinidu. Pütün xitaydiki kömür, tebi'iy gaz, néfitning beshtin biri mushu yerdin chiqidu. Bu rayon xitayning 'yéngi yipek yoli" istratégiyelik zor qurulushining bir böliki."

Maqalide mutexessislerning bu rayonda éghir derijide medeniyet qirghinchiliqi we irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqanliqini ilgiri sürüwatqanliqi, ashkarilan'ghan höjjetlerning buni delillewatqanliqi, xitayning "Junggo chüshi" ni emelge ashurush üchün bu milletni yoqatmaqchi boluwatqanliqi eskertilidu.

Amérika axbarat wasitiliride küntertipte turuwatqan Uyghurlar mesilisi, bolupmu amérika hökümiti qobul qilghan "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni" ning yawropa axbaratigha we yawropa döletlirige barghanséri küchlük tesir körsitiwatqanliqini tekitligen Uyghur ziyaliysi perhat muhemmidi ependi pat arida yawropa döletliridimu Uyghurlar mesilisi toghrisida jiddiy qararlarning wujudqa chiqishini ümid qilidighanliqini tilgha aldi.

"Uyghurlarning toqumichiliq saheside mejburiy emgekke sélinishi" namliq maqalida mundaq déyilidu: "Xitay hakimiyitining gherbiy rayonidiki musulman Uyghurlar üstidin élip bériwatqan basturush qilmishlirigha da'ir intayin az uchurlar ashkarilandi. Kishilik hoquq teshkilatlirining bayanlirigha asaslan'ghanda, xitayning radikalizimgha we namratliqqa qarshi turush körüshi sheklide qanuniylashturulup ijra qiliniwatqan bu tedbirlirining medeniyet qirghinchiliqi we irqiy qirghinchiliqni öz ichige alghan basturush heriketliri bilen alaqidar ikenliki ispatlanmaqta. 1 Milyondin artuq Uyghurning jaza lagérlirigha qamalghanliqi, ularning a'ilisidin ayrilip méngisi yuyuliwatqanliqi hemde mejburiy emgekke séliniwatqanliqi ilgiri sürülmekte."

Maqalide yene dunyadiki paxta mehsulatlirining 20 pirsentining Uyghurlar diyaridin chiqidighanliqi, pütün dunyadiki her besh kéyimdin birining Uyghurlarning mejburiy emgiki bilen munasiwetlik ikenliki bayan qilinidu. Shundaqla h & m, adidas, esprit qatarliq chong toqulma buyumlar shirketlirining mehsulatlirining Uyghurlarning mejburiy emgiki bilen alaqidar ikenliki toghrisida melumatlarning barliqi, gérmaniye istémalchilirining bundaq kishilik hoquq depsendichiliki bilen chétishliqi bolghan shirketlerning mehsulatlirini sétiwalghanda éhtiyatchan pozitsiyede bolushi tewsiye qilinidu.

Gérmaniyening muhim axbarat wannilirida Uyghurlar we jaza lagérlirigha da'ir bu xildiki teshwiqatlarning köplep élip bérilishining tebi'iy halda gérmaniye puqralirigha tesir körsitidighanliqi, gérmaniye puqralirining inkaslirining bolsa hökümetke nisbeten bésim peyda qilidighanliqini tilgha alghan Uyghur ziyaliysi enwer ehmet ependi yéqinda xelq ichide élip bérilghan bir qétimliq ray sinashta 46 pirsent kishining gérmaniye hökümitini xitaydin uzaq turushqa dewet qilip awaz bergenlikini eskertti.

Toluq bet