Германийәниң земинис ширкити: «уйғур дияриниң вәзийитигә диққәт қиливатимиз»

Мухбиримиз әркин
2020-08-05
Share
siemens-germany-headquarters.jpg Siemens Ширкитиниң мюнхендики баш штаби. 2017-Йили 9-ноябир, германийә.
AP

Йеқинда дуня уйғур қурултийи билән «тәһдит астидики хәлқләр җәмийити» германийә земинис ширкитиниң мюнхендики баш штаби алдида намайиш қилип, бу ширкәтниң уйғур аптоном районидики содиси вә униң «хитай електроник технологийә гуруһи» билән болған һәмкарлиқини тохтитишини тәләп қилған. Бу тәшкилатлар мәзкур ширкәтниң мәсуллириға мәктуп сунуп, өзлириниң бу җәһәттики әндишилирини ипадилигән.

Уларниң тәкитлишичә, «хитай електроник технологийә гуруһи» уйғур диярида уйғур, қазақ қатарлиқ йәрлик милләтләрни назарәт қиливатқан бир хил алаһидә назарәт юмталини ишләтмәктә икән. Земинис 2018-йили «хитай електроник технологийә гуруһи» билән бу хил назарәт юмталини техиму тәрәққий қилдурушқа аит бир техника һәмкарлиқ келишими имзалап, хитай билән һәмкарлашқан.

Лекин бу ширкәтниң радийомизға тәкитлишичә, улар бу мәсилигә наһайити җиддий қаримақта вә вәзийәтни йеқиндин көзәтмәктә икән. Земинис 5-июл радийомизға бәргән бу һәқтики язма баянатида мәҗбурий әмгәкниң һәр хил шәкиллирини вә кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә иштирак қилишни рәт қилидиғанлиқи, бу хил қилмишларға земинисниң завут вә тармақ ишханилирида йол қоюлмайдиғанлиқи тәкитләнгән.

Баянаттта тәкитлишичә, земинис «уйғур райони вә хоңкоң вәзийитигә диққәт қилмақта» шундақла бу районлардики «җиддиликниң тинч һәл болушини үмид қилмақта» икән. Әмма улар баянатида бизниң бәзи һалқилиқ соаллиримизға җаваб бәрмигән. Биз 4-авғуст уларға әвәткән хетимиздә земинисниң кишилик һоқуқ тәшкилатлириға немә дәйдиғанлиқи, униң уйғур дияридики сода паалийити, хитай ширкити билән болған һәмкарлиқ түрини қандақ қилидиғанлиқи, униң һәрикитиниң кишилик һоқуқ принсиплириға вә 2-дуня урушидики «тарихий савақлар» ға қанчилик мас келидиғанлиқини сориған идуқ.

Земинисниң баянатчиси яшар азад 5-июл телефон зияритимизни қобул қилғанда, униң «хитай електроник технологийә гуруһи» билән болған һәмкарлиқиниң ишләпчириш билән чәклинидиғанлиқи, һәмкарлиқниң назарәт техникисиға четилмайдиғанлиқини билдүрди.

Яшар азад мундақ дәйду: «бизниң ‹хитай електроник технологийә гуруһи' билән болған сода һәмкарлиқимиз пәқәт ишләпчиқиш саһәси билән чәклиниду. Сиз тилға алған бу ширкәтниң бәзи юмталлирини ишлитип, кишиләрни контрол қилиши бу бизниң һәмкарлиқ түримизниң бир қисми әмәс. Биз пәқәт карханиларни аптоматикластуруш мулазимити билән тәминләймиз. Биз башқиларниң мәһсулатини ишләтмәймиз. Бу саһәдә биз хитайдики нурғун ширкәтләрни мулазимәт билән тәмин етимиз. Сиз ейтқан бу мәсилә биз үчүн бәк муһим болуп, мән елхәтимда тәкитлигәндәк, биз униңға җиддий қараймиз һәм уни диққәт билән көзитимиз.»

Яшар азатниң тәкитлишичә, земинис уйғур диярида йүз бериватқан һадисиләрдин хәвәрдар икән. У, земинисниң бу райондики херидарлирини тәптишләп туридиғанлиқини билдүрди. У: «әлвәттә, биз бу һәқтики доклатларни көрдуқ. Биз ширкитимизниң сода алақә йетәкчиси вә назарәтчи әмәлдарини һәрикәткә кәлтүрдуқ. Биз йәнә мәзкур райондики бир херидар ширкәткә қарита тәптиш елип бартуқ, униңда һечқандақ бинормал әһвал байқалмиди. Қисқиси, биз бу ишқа наһайити җиддий қарап, буниң пешида йүримиз вә уни интайин еһтият билән көзитиватимиз,» деди.

Униң тәкитлишичә, земинис бу ширкәтләрниң әһвалини тәкшүрүшкә хәлқара вә йәрлик мупәттиш ширкәтлирини ишләтмәктә икән. Лекин у уйғур районида пикир әркинликиниң қамал қилинғанлиқи, һәммә нәрсини һөкүмәт контрол қилидиғанлиқи, бу әһвалда мупәттиш ширкәтлириниң тәкшүрүш доклатиниң тоғра икәнликигә қандақ ишинидиғанлиқи һәққидики соалимизға җаваб беришни рәт қилди.

Зәминисниң язма баянатида униң мәҗбурий әмгәк вә кишилик һоқуқ мәсилисидики принсипи тәкитлинип, «мән сизниң бу мәсилидә бизниң илгириләп пикир билдүрәлмәйдиғанлиқимизни чүшинидиғанлиқиңизға ишинимән,» дейилгән. Зәминисниң уйғур дияридики бастуруш, уйғур диний-етиқади вә мәдинийәтини йоқитишқа четишлиқ юқири техникилиқ назарәт системиси билән болған мунасивити кишилик һоқуқ тәшкилатларниң изчил диққитини қозғап келгән.

«Тәһдит астидики хәлқләр җәмийити» ниң иҗраийә директори улрих делиюс 4-авғуст зияритимизни қобул қилип, земинисниң бу хил наразилиқлардин сақлинишиниң бирдин-бир йоли униң хитай ширкити билән болған һәмкарлиқни тохтитиш икәнликини билдүрди.

Делиюс мундақ дәйду: «земинисниң бу хил наразилиқлардин сақлинишиниң бирдин-бир йоли униң өз әһдинамисидә чиң туруп, хитай ширкити билән болған келишимни бикар қилиштур. Чүнки земинис хәлқниң нәзиридин чүшүшкә башлиди. Бу мурәккәп бир мәсилә болупла қламай, муһим бир мәсилә. Чүнки бу ширкәт германийә санаитидики нами чоң кархана. Бундақ болса улар хәлқниң ишәнчини йоқитип қойиду. Мана бу бундақ ширкәтләрни мәҗбурий әмгәк вә назарәт системисиға четишлиқ карханилар билән һәмкарлашмаслиққа үндәшниң үнүмлүк усулидур.»

Өткән һәптики паалийәт бу тәшкилатларниң земинисқа қарши өткүзгән тунҗи намайиши әмәс. Улар бу йилниң башлирида земинисниң мюнхенда өткүзүлгән йиллиқ пайчеклар қурултийидиму униңға қарши паалийәт өткүзгән. Улрих делиюс зияритимизни қобул қилғанда земинисниң илгирики учришишларда өзлиригә «хитай елиектроник технологийә гуруһи» билән имзалиған келишимдә чиң туридиғанлиқини билдүрүп: «әгәр келишимни бикар қилсақ, инаветимизгә тәсир йетиду» дәп чүшәндүргәнликини билдүрди.

Улрих дәлиюс мундақ дәйду: «земинис башқиларға охшимайду. Уларниң завути йоқ, әмма улар назарәт программисиға четишлиқ (хитай) юқири техника ширкити билән һәмкарлашқан. Уларниң ейтишичә, земинис бу һәмкарлиқни давамлаштурушни халимисиму, лекин келишимгә хилаплиқ қилишни истимәйдикән. Бу музакирә бу йилниң башлирида йүз бәргән муһит мәсилисигә даир намайишлардиму болди.»

Делиюсниң тәкитлишичә, земинис өзлириниң келишимгә әмәл қилиши керәклики, болмиса иқтисади җәһәттә зиян тартипла қалмай, бәлки йәнә ишәнчиниму йоқитип қойидиғанлиқини билдүргән. Лекин зәминисниң радийомизға бәргән язма баянатида униң мәҗбурий әмгәк вә кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қарши алақидар қаидә-қанунлириниң қаттиқ иҗра қилинидиғанлиқи тәкитләнгән.

Униңда: «мал тәминлигүчилиримизни йәнә ташқи мупәттишләрму тәптиш қилиду. Бу кишилик һоқуққа һөрмәт қилишни, болупму мәҗбурий әмгәкни чәкләшни өз ичигә алиду. Әгәр бу чәклимиләргә қаримай һәрикәт мизаниға хилаплиқ қилиш әһвали көрүлсә вә мал тәминлигүчи ширкәтләр зөрүр түзитиш тәдбирлирини алмиси, земинис улар билән болған һәмкарлиқни тохтитип, уларни мал тәминлигүчи ширкәтләр тизимликидин чиқириветиду,» дейилгән.

Улрих делиюсниң тәкитлишичә, улар өткән һәптики паалийәтидә земинис ширкитигә мәктуп сунуп, униң «хитай електроник технологийә гуруһи» билән болған һәмкарлиқ келишимигә болған наразилиқи вә келишимини бикар қилиш тәлипини йәткүзгән. У радийомизниң зияритини қобул қилғанда, һәр бир һадисиниң пәрқлинидиғанлиқи, шуңа өзлириниң «даим шәрқий түркистанға четишлиқ ширкәтләрниң арқа көрүнүшини анализ қилип келиватқналиқи» ни билдүрди. Униң тәкитлишичә, земинис һазирға қәдәр уларниң мәктупиға техи җаваб бәрмигән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.