Заманида һитлер үчүн хизмәт қилған волксваген ширкити бүгүн ши җинпиң үчүн хизмәт қиливатамду?

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2020-11-17
Share
germeniye-volkswagen-xitay.jpg Волксваген бейҗиңдики хәлқара машина көргәзмисидә. 2020-Йили 26-сентәбир, бейҗиң.
REUTERS

Дунядики әң чоң машина ширкити болған волксвагенниң үрүмчидики әң кичик завути униңға әң зор баш ағриқи елип кәлгән.

Бу бир һәптидин буян германийә һәмдә явропа мәтбуатлириниң бәзи сәһипилири дунядики әң чоң машина ширкити болған волксвагенниң үрүмчидики завути тоғрисидики муназириләр билән толди. Гәрчә һеч бир ахбарат вастилири волксвагенниң уйғур дияридики мәҗбурий әмгәк билән болған алақисиға даир бирәр дәлил-испат көрситип берәлмигән болсиму, улар һич болмиса волксвагенни уйғурлар учраватқан зулумларға сүкүт қилиш билән тохтимай әйибләйти.

Бу әйибләшләр һәтта волксваген ширкитиниң тарихини оттуриға сөрәп чиқти. Волксваген ширкити 1937-йиллиридин башлап натсистлар германийәсиниң рәһбири һитлерниң ярдими билән қурулған һәм униң үчүн хизмәт қилған болуп, тәдриҗи мәҗбурий әмгәккә тайинип һитлер үчүн һәрхил қатнаш қораллири вә уруш әслиһәлирини ясап бәргән. Улар ишләткән ишчилар кейинчә һитлер қурған җаза лагерлиридики тутқунлар болған. Бу тарих бүгүнки уйғур дияридики милйонлиған уйғурлар қамалған җаза лагерлири вә мәҗбурий әмгәк билән селиштурулған.

BBC Ниң 16-ноябир бу хусуста елан қилған мақалисидә баян қилинишичә, волксвагенниң иҗраийә рәиси стефан волленстайин бу кона тарихни итирап қилип: «бу вәқә натсистлар заманида һәқиқәтәнму бизниң завутимизда йүз бәргән. Биз мәҗбурий әмгәккә тайинип хәлқни волксваген билән тәминлигән,» дегән. У йәнә тәкитләп: «әлвәттә, бундақ ишни бүгүн һәргиз қобул қилғили болмайду, буниң үчүн биз барлиқ ишләпчиқириш орунлирида мәҗбурий әмгәктин халий болушқа капаләтлик қиливатимиз, үрүмчидики завутлиримизниму алаһидә тәкшүрүп чиқтуқ. Биз мәҗбурий әмгәк болмаслиққа мутләқ капаләтлик қилимиз,» дегән. Бу адәм 2019-йили бейҗиңда өткүзүлгән машина көргәзмисидә мухбирларға «җаза лагерлиридин хәвирим йоқ» дәп қоюп, буниң дәрдини узун тартқан иди.

Мәтбуатларда әйни заманда йәһудиларниң мәҗбурий әмгикигә тайинип һитлерни қоллиған волксвагенниң бүгүн уйғурларниң мәҗбурий әмгикигә тайинип ши җинпиңни қоллаватқанлиқи баян қилиниватқанлиқини тилға алған д у қ тәтқиқат мәркизиниң мудири әнвәр әһмәт әпәндиниң ейтишичә, һазир германийә мәтбуатлири волксвагенниң кишилик һоқуқни дәпсәндә қилишқа даир архиплирини ашкарилап, волксвагенни җиддий агаһландурмақта икән.

Хәвәрләрдә баян қилинишичә, волксвагенниң хитайда 32 завути бар икән. 2013-Йили үрүмчидә қурулған тармақ завути йилиға 20 миң машина иқиридиған әң кичик завут һесаблинидикән. Бу завутта ишләватқан 600 ишчиниң аран 25 пирсәнти уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләр икән. Әмма бу әң кичик завут бү күнләрдә волксваген ширкитини әң чоң баш ағриқиға гириптар қилмақта икән. Ахбарат саһәси, кишилик һоқуқ органлири униңға қаттиқ бесим ишләтмәктә икән.

Волксвагенниң тарихтики қара дағлириниң мәтбуатларға сөрәп чиқирилип, волксваген ширкити үчүн күчлүк бесим шәкилләндүриватқанлиқини әскәрткән уйғур зиялиси ғәюр қурбан әпәндиму бу һәқтә қарашлирини шәрһийиләп өтти.

Германийәдики даңлиқ ахбарат вастиси болған ZDF телевизийә қанилиниң қизиқ нуқтилар сәһиписи 13-ноябир күни волксваген тоғрилиқ мәхсус бир программа тарқатқан иди. Бу программида волксвагенниң хитай қораллиқ сақчи қисимлирини сақчи машинилири билән тәминләп, буниң билән уйғурларни бастурушқа һәмкарлишиватқанлиқи илгири сүрүлгән. BBC Ниң 16-ноябир елан қилған «германийәниң шинҗаңдики волксваген ширкити шүбһигә йолуқти, ширкәт мәҗбурий әмгәкниң мәвҗудлиқини инкар қилди» намлиқ хәвиридиму волксвагенниң үрүмчидики тармақ завутиниң өзигә анчә йирақ болмиған орунға җайлашқан хитайниң бир қораллиқ сақчи әтрити билән келишим түзгәнлики тилға елинған.

Хәвәрләрдә баян қилинишичә, нөвәттә милйонлиған уйғурлар җаза лагерлириға қамилип туруватқан, улар милләт сүпитидә қирғинчилиққа учраватқан бир заманда волксвагенниң һеч иш болмиғандәк хитайда өз тиҗаритини давамлаштуриши зор әхлақсизлиқ һесаблинидикән. Волксвагенниң мәҗбурий әмгәк билән алақиси болмиған тәқдирдиму, хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруш сияситигә инкас қайтуруш мәҗбурийити бар икән. У һеч болмиса үрүмчидики тармақ завутини тақап, хитайниң уйғурларға қарита зулумлириға инкас қайтуруши лазим икән. Буниңдин тартқан зиян волксвагендәк чоң ширкәт үчүн тилға елишқиму әрзимәйдикән.

Хәвәрләрдә көрситилишичә, американиң йеқинқи айлардин буян мәҗбурий әмгәк билән алақиси болған хитай ширкәтләргә җаза тәдбирлирини йүргүзүши сәвәблик нөвәттә нурғунлиған хәлқаралиқ ширкәтләр уйғур дияри билән болған алақисини үзүп ташлиған. Шиветсийәниң дөләт һалқиған H&M ширкити хитайдин чекинип чиққан. Бәзи ғәрб ширкәтлири завутлирини һиндистанға йөткәшкә тәйярлиқ қилмақта икән. Бундақ бир вәзийәттә волксваген ширкити сүкүтлирини тәрк етиши лазим икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт